Нега ўзбек оиласидаги «уч авлод бирдамлиги» дунёдаги энг мукаммал ижтимоий ҳимоя модели ҳисобланади?
Замонавий урбанизация ва Ғарб индивидуализми таъсирида кўпинча «ёш оила ота-онадан алоҳида яшаши керак, ҳар бир авлод ўз кунини ўзи кўргани маъқул» деган қараш тарғиб қилинади. Аммо асрлар давомида Шарқ маданиятининг устуни бўлган «кекса ота-она хизматини қилиш» анъанасидан воз кечган ривожланган Осиё давлатлари бугун қандай иқтисодий ва инсоний оқибатга дуч келмоқда? 2026 йил кузида Жанубий Корея ва Япония илмий марказлари эълон қилган иккита йирик тадқиқот оилавий бирдамликнинг йўқолиши қандай фожиага олиб келишини рақамларда кўрсатиб берди.
Биринчи далил (Корея мисоли — ёлғизлик қашшоқлиги): Корея соғлиқни сақлаш ва ижтимоий масалалар институти (KIHASA) ҳисоботига кўра, оилаларнинг майдалашиб, кекса ота-оналарнинг алоҳида яшашга ўтиши мамлакатдаги камбағаллик қиёфасини буткул ўзгартириб юборди. 2016–2024 йиллар оралиғида кам таъминланганлар ичида ёлғиз яшовчи хонадонлар улуши 20,5 фоиздан 36,9 фоизга сакради. Оқибатда бугунги кунда Кореядаги жами камбағал аҳолининг қарийб 30 фоизини (ҳар 10 нафардан 3 нафарини) 75 ёшдан ошган қариялар ташкил этмоқда. Энг ачинарли рақам: фарзандларидан узилиб, ёлғиз қолган 75 ёшдан катта камбағал кексаларнинг 15,6 фоизи (2016 йилда 4,7 фоиз эди) кун кўриш учун оғир кунбай ва вақтинчалик ишларда ишлашга мажбур бўлмоқда.
Иккинчи далил (Япония мисоли — атомлашган оиланинг ожизлиги): Япониянинг RIETI институти томонидан эълон қилинган 14 йиллик панель тадқиқоти эса масаланинг иккинчи томонини очди. Кичик (нуклеар) оилада яшовчи фарзанд кекса ота-онаси бетоб бўлиб қолганда, ёрдамлашадиган катта оила таянчи бўлмагани сабабли ишини бутунлай ташлашга мажбур бўлади ва хонадон даромади 4 йил давомида тикланмайдиган инқирозга учрайди. Яъни оила майдалашгани сари, ҳаёт синовлари қаршисида ҳам ота-она, ҳам фарзанд молиявий ва руҳий жиҳатдан ҳимоясиз қолади.
Буни томирлари бир-бирига туташган чинор дарахтига қиёслаш мумкин: бир илдиздан сув ичадиган ва шохлари бир-бирини шамолдан тўсадиган дарахтлар бўронда синмайди. Аммо ҳар бир новдани алоҳида вазага кўчириб қўйсангиз, биринчи совуқ шамолдаёқ энг кекса шохлар қурий бошлайди.
🇺🇿 Бизнинг миллий қадриятларимизда ота-онани эъзозлаш, уларнинг дуосини олиш ва кексаликда ёлғиз қолдирмаслик ҳар қандай моддий манфаатдан устун қўйилади. Юқоридаги эконометрик тадқиқотлар шуни исботлайдики, ўзбек жамиятидаги «катта хонадон» ва авлодлар ўртасидаги ўзаро масъулият институти — шунчаки чиройли урф-одат эмас, балки кексаларни қашшоқликдан, ёш оилаларни эса иқтисодий шоклардан асровчи бебаҳо ижтимоий капиталдир.
Демак, уй-жой сиёсати, шаҳарсозлик ва ижтимоий ислоҳотларни режалаштиришда кўп авлодли оилаларнинг бирга ёки ёнма-ён яшашини қўллаб-қувватлаш (масалан, кекса ота-онаси билан бирга яшовчи оилалар учун ипотека ва солиқ имтиёзларини кенгайтириш) мамлакатни келажакдаги миллиардлаб долларлик ижтимоий таназзулдан асраб қолади.
🔗 Манбалар: KIHASA (Корея), Issue & Focus №474, 21.09.2026 — «빈곤층의 고령화 추세 뚜렷»; RIETI (Япония), Discussion Paper №26-J-039, 10.2026 — «家計の所得変動と所得源泉別の要因分解»