🔻🔻
ابومنصور عبدالرزاق طوسی، یک نهاد فرهنگی🔸
به بهانه تصحیح و چاپ «مقدمه شاهنامه ابومنصوری»
مقدمه شاهنامه ابومنصوری با تصحیح و تحقیق سید علی محمودی لاهیجانی، در ۱۴٠۴ در موسسه پژوهشی میراث مکتوب به چاپ رسیده است. مصحح در پیشگفتار این اثر، به اقدامات نظامی و سیاسی ابومنصور عبدالرزاق، مذهب و اقدامات فرهنگی او به ویژه تدوین شاهنامه ابومنصوری اشاره میکند. همچنین با ذکر این نکته که شاهنامه ابومنصوری را صد سال پیش، علامه قزوینی تصحیح کرده است، گذشت زمان و پیدا شدن نسخههای متعدد شاهنامه فردوسی را دلیل تصحیح مجدد مقدمه شاهنامه ابومنصوری ذکر مینماید.
تصحیح مجدد این اثر، از یکسو اهمیت ادبی و فرهنگی این متن کهن و از سوی دیگر، تاثیرگذاری ابومنصور عبدالرزاق را در حفظ پیشینه هویتی و فرهنگی ایران نشان میدهد و اینکه چگونه «یک فرد» میتواند به یک «نهاد فرهنگی» تبدیل شود.
مسئولیت دهقانیابومنصور از طبقه دهقانان طوس بود. دهقانان در سدههای نخستین اسلامی، اصیلزادگان و نگاهبانان اصلی فرهنگ ایران بودندـ در مقدمه قدیم شاهنامه ابومنصوری، نسبنامه ابومنصور، مستقیما به شاهان و پهلوانان ساسانی و پیشدادی رسانده شده است. بنابراین، یکی از اهداف ابومنصور از تدوین شاهنامه ابومنصوری را میتوان حفظ این پیشینه خانوادگی و ملی دانست.
اهمیت شاهنامه ابومنصوریمقدمه شاهنامه ابومنصوری، کهنترین نمونه نثر فارسی است. این کتاب که اصل آن از بین رفته، اما مقدمه آن که به قلم ابومنصور معمری نوشته شده، در برخی از دستنویسهای کهن شاهنامه فردوسی باقی مانده و یکی از منابع مهم و اصلی شاهنامه فردوسی بوده و آنچه فردوسی حکیم از آن بهره برده، بیتردید اهمیت بسیاری داشته است.
رنسانس فرهنگیتدوین شاهنامه ابومنصوری را باید یک رنسانس و نوزایی فرهنگی در عصر طلایی حکومت سامانی دانست؛ در زمانی که کشمکشهای سیاسی و نظامی، فرهنگ ایران را در سایه قرار داده بود و بیم آن میرفت که فرهنگ و هویت ایرانی به فراموشی سپرده شود، ابومنصور با ثبت و تدوین تاریخ پادشاهان و آیین فرمانروایی در ایران، در پی آن بود که قدمت تمدنی و فرهنگی ایران را در مقابل سلطه فرهنگی و سیاسی بغداد نشان دهد.
آموزش خرد سیاسی شاهنامه ابومنصوری را میتوان آییننامه حکومتداری و خرد سیاسی برای پادشاهان دانست؛ منبعی که دادگری و آداب جهانداری را میآموخت؛ همان چیزی که فردوسی نیز در شاهنامه به آن توجه داشته است.
بهره بردن از دانایانابومنصور برای تدوین شاهنامه ابومنصوری از وزیر دانشمند خود، ابومنصور معمری، خواست که گروهی از موبدان، دانشمندان و آگاهان به تاریخ و روایت های کهن پهلوی و پارسی را گرد هم آورد، تا تاریخ ایران باستان را از آغاز تا برافتادن ساسانیان فراهم نمایند و به نثر فارسی بنویسند. این کار نشان میدهد که وی تا چه اندازه به کار علمی اهمیت میداده و هر روایتی را از هر فردی نمیپذیرفته است. در پی دستور او چهار راوی برجسته و شاید بیشتر، برای این کار دعوت شدند.
ابومنصور عبدالرزاق طوسی؛ یک نهاد فرهنگینگاهی به درایت فرهنگی ابومنصور عبدالرزاق طوسی نشان میدهد که او به شرایط سیاسی، فرهنگی و اجتماعی زمان خود کاملا آگاه بوده و خطرات ناشی از فراموشی فرهنگ و هویت ملی را به خوبی درک میکرده است. او فرصت را غنیمت میشمرد و در دوره سامانی که هنوز موبدان و دانایانی آشنا به زبان و خط پهلوی حضور دارند، از آنها میخواهد که شاهنامه ابومنصوری را تدوین کنند. بنابراین ابومنصور، یک نگاه تک بعدی ندارد، او همهجانبه مینگرد، فرهنگ، هویت، زبان، خط، روایتهای مختلف، تاریخ پادشاهان و.. که از تفکر یک فرد، فراتر میرود و باید او را یک «نهاد فرهنگی» دانست؛ نهادی که اندیشهای پایدار، عمومی، منظم و ساختارمند فرهنگی را در جهت حفظ فرهنگ و تاریخ ایران باستان پایهگذاری میکند که تا امروز، تاثیرات آن باقی مانده است.
دکتر فاطمه محمدزاده- قطب علمی فردوسی و شاهنامهhttps://t.me/ghotbeelmiferdowsi
