📔 اشاره ای به دیدگاه ها در مورد کتاب «مکتب در فرایند تکامل»

این کتاب ارزنده و البته پر اشکال با فحص و دانشی گسترده تألیف شده است، و در نوع خود و خصوصاً در زمان تألیف اثری بی نظیر بوده است. «جهت‏گیرى اصلى این کتاب تبیین تاریخ اندیشه کلامى شیعه ... است یعنى مى‏خواهد نگاهى جامع به تحول تاریخى فکر شیعه بکند.» (سبحانی، yon.ir/qIaCp)
آقای حسن انصاری این کتاب را «تحقیق نمونه» نامیده و گفته است:
«استاد مدرسی نمونه عالی یک محقق آگاه به موضوع و به منابع تحقیق است» (yon.ir/C5Kq4) و البته خصوصاً این نکته با عنایت به تالیف کتاب پیش از دوره گسترش نرم افزار ها بیشتر خودنمایی می کند. با این وجود بر خلاف گفتار ایشان چه بسا همه فصول کتاب خالی از «نظریه پردازی‌های بزرگ» اما غیر مستند نباشد.

از انتقادات وارد شده به کتاب این است که گاه با یک گزارش «یک فرضیه سنگین ثابت مى‏شود و همزمان به ده‏ها گزارش در یک منبع دیگر که با فرضیه ایشان سازگار نیست، اعتنایى نمى‏شود بى آن‏که دلیلى براى پذیرش یا عدم پذیرش آن ذکر شود» (سبحانی، همان)
به نظر حقیر بخش های مختلف کتاب مکتب در فرایند تکامل از نظر کفایت مستندات و میزان فحص تفاوت آشکاری دارد.
«استنتاجات متعدد کلامى ایشان در لابه‏لاى این اثر» چندان متناسب با جهت گیری کتاب نیست. به خصوص در فصل نخست قضاوت های متعددی شده است که آثار مهمی بر کلام شیعی دارد، اما در عین حال مستندات کافی ارائه نشده. مثلاً:
- در مورد تاثير امامت امام جواد ع در دوران کودکی بر تقویت تفویض چندان مستنداتی عینی ارائه نشده است.
- یا وقتی به روایات بصائر نسبت تفویض می دهند، جا دارد روشن کنند، که این تاثیر به واسطه چه جریانی بوده است؟ آیا این نظر با با اسناد بصائر و نیز دیدگاه مؤلف در مورد روات هم خوانی دارد؟ چرا تعریف مستندی از حدود «اوصاف فوق بشری» نفی شده از ائمه ارائه نداده اند؟
- آیا چنان که از کتاب برمی آید رویکرد سیاسی حضرت موسی بن جعفر با امامین باقر و صادق علیهم السلام تفاوت اساسی داشته است؟ (ر.ک yon.ir/NHu0X)
- چرا کتاب ائمه ع را نسبت به مسأله خمس، به دو دسته متقدم و متأخر تقسیم نموده؟ حال آنکه مسأله اخذ و اباحه خمس هر دو از ائمه متقدم و متأخر ع روایت شده است.
- با وجود آیات و اخبار متقدم فرق در بحث عصمت حجت، چرا مؤلف تنها بر نظریه پردازی هشام در این زمینه تأکید دارد؟ چگونه با نظر به سندی در زمینه تبیین کلامی یک مطلب، پیشینه آن را نادیده گرفته (ر.ک yon.ir/GUlrm) و اختلافات شیعه و سنی تا این دوره را به وجوه سیاسی فروکاسته اند؟
- جایگاه اخبار وحی و الهام به امام در بحث از نفی علم غیب از غیر خدا در کلمات ایشان (ناظر به آیات و اخبار و کلمات علما) کجاست؟
و...
@gholow2