☘️ بررسی مستندات غلو و تصوف (1)

إِيَّاكُمْ وَ الْغُلُوَّ فِينَا قُولُوا إِنَّا عَبِيدٌ مَرْبُوبُونَ وَ قُولُوا فِي فَضْلِنَا مَا شِئْتُم‏. (الخصال، جامعه مدرسین، ج‏2، ص614)

از غلو دربارۀ ما بپرهیزید. بگویید ما بندگانی مخلوق هستیم و هر چه می‌خواهید در فضل ما بگویید.

❌گاهی غالیان و حشویه، و یا برخی دیگر از اهل تسامح با استناد به این حدیث هر فضیلتی که می‌شنوند یا به ذهنشان می‌رسد، به ائمه ع نسبت می‌دهند!

در پاسخ می‌گوییم، فارغ از چالش‌های اعتباری، این روایت نیز مانند بسیاری از آیات و روایات مطلق نیست و با دلائل قطعی تخصیص خورده و مقید می‌شود.

🌴چند مثال:

1. «نبوت» فضل است و مقام ربوبی هم نیست اما نسبت دادن آن به ائمه ع کفر است.

رجال الكشي، ص301: عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ: مَنْ قَالَ إِنَّا أَنْبِيَاءُ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ، وَ مَنْ‏ شَكَ‏ فِي‏ ذَلِكَ‏ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ.

هر کس بگوید ما نبی هستیم؛ پس لعنت خدا بر او باد و هر کس در این [که معتقد به نبوت ما ملعون است] شک کند؛ پس لعنت خدا بر او باد.

🌱اتفاقاً همین قید در یکی از نقل های این روایت ذکر شده است:

الخرائج و الجرائح، ج‏2، ص734: عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ‏ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع... اجْعَلُونَا عَبِيداً مَخْلُوقِينَ وَ قُولُوا فِينَا مَا شِئْتُمْ‏ إِلَّا النُّبُوَّة.

امام صادق ع فرمود: ما را بنده مخلوق قرار دهید و هر چه می‌خواهد درباره ما بگویید؛ جز نبوت.

2. «مرد بودن» فضل است ولی حضرت زهرا سلام الله علیها مرد نیست.

- الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ

- از امیرالمؤمنین ع نقل است که ده نعمت خداوند را برشمرد و فرمود: «[العاشرة] أَنْ جَعَلَنَا سُبْحَانَهُ ذُكْرَاناً لَا إِنَاثاً.» (الأمالي للطوسي، ص492)

- [فَضْلُ‏ الرِّجَالِ‏ عَلَى النِّسَاءِ] كَفَضْلِ السَّمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ وَ كَفَضْلِ الْمَاءِ عَلَى الْأَرْضِ (الأمالی للصدوق، ص192)

3. «امیرالمؤمنین» نامیده شدن فضل است ولی بنا بر روایات متواتر اجازه نداریم؛ ائمه دیگر را امیرالمؤمنین بنامیم و اگر احیاناً روایت معارضی باشد شاذّ است:

مردی خدمت امام صادق ع آمد و گفت: السلام علیک یا امیرالمؤمنین. حضرت بر دو قدم خویش ایستاد و فرمود: ساکت باش این اسم جز برای امیرالمؤمنین ع شایسته نیست. خداوند او را به این اسم نامیده و جز او کسی راضی نمی شود که امیرالمؤمنین نامیده شود مگر کسی که منکوح باشد و اگر هم نباشد به آن مبتلا خواهد شد. (تفسير العياشي، ج‏1، ص276)

4. برتری بر امیرالمؤمنین علیه السلام فضل است و ربوبیت هم نیست اما نمی توان به دیگر ائمه ع نسبت داد؛ زیرا به ضرورت مذهب امیرالمؤمنین از همه امامان برتر است:

عن الباقر علیه السلام قال: عَلِيٌّ ع أَوَّلُنَا وَ عَلِيٌ‏ أَفْضَلُنَا وَ خَيْرُنَا بَعْدَ النَّبِيِّ ص. (بصائر الدرجات، ج‏1، ص215)

و موارد متعدّد دیگر که مجال شمارش آنها نیست.

🌴در برخورد با این روایت باید چند نکته را در نظر داشت:

1. کلام امام عرفی است و مخاطب او عقلایند. عقلا و اهل عرف می‌دانند؛ چنین کلامی مطلق نیست:

محمد بن مارد به امام صادق ع عرض کرد: برای ما روایت شده که شما فرمودی: «إِذَا عَرَفْتَ فَاعْمَلْ‏ مَا شِئْتَ‏» (وقتی [ولایت را] شناختی هر چه خواستی بکن) امام فرمود: آری من گفتم. راوی گفت: اگر چه زنا و دزدی کند و شراب بخورد؟ امام فرمود: انا لله و انا الیه راجعون ... من فقط منظورم این بود که هر گاه شناختی؛ هر کار خیری می‌خواهی انجام بده؛ چه کم باشد؛ چه زیاد زیرا از تو پذیرفته خواهد شد. (الكافي، نشر الإسلامية، ج‏2، ص 464)

حسین بن منذر گوید: به امام صادق ع عرض کردم زنم به من مالی داده تا هر چه می‌خواهم با آن بکنم. آیا می‌توانم با آن کنیزی بخرم و با او جماع کنم؟ امام فرمود: نه! زنت این مال را به تو داده که خوشحالش کنی؛ و تو می‌خواهی ناراحتش کنی؟! (من لا يحضره الفقيه، ج‏3، ص195)

2. باید حد ربوبیت و حد بندگی را شناخت و مقتضیات هر کدام را دانست. مثلاً نمی توان گفت: «ما ائمه را خدا نمی دانیم؛ ولی میگوییم ازلی هستند.» زیرا ازلی بودن مستلزم ربوبیت است:

لَوْ كَانَ‏ قَدِيماً لَكَانَ إِلَهاً ثَانِياً (نهج البلاغة، نشر الهجرة، ص274)

3. دروغ بستن بر ائمه ع حرام است و نمی توان چیزی را که دروغ است یا سندی ندارد به استناد «قولوا فی فضلنا ما شئتم» به ائمه ع نسبت داد!

4. گاهی انسان چیزی را فضل تصور می‌کند؛ در حالی که نقص است. مثلاً «امیرالمؤمنین» یا «نبی» نامیدن ائمه ع، استخفاف مقام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و انکار «خاتم الانبیاء» بودن رسول خدا صلی الله علیه و آله است.
@gholow2