☘️بررسی خبر تطبیق لیلة القدر بر حضرت صدیقه زهرا علیهاالسلام

حدثنا محمد بن القاسم بن عبيد معنعنا عن أبِي عَبدِ اللَّهِ أَنَّهُ قَالَ إِنَّا أَنزَلناهُ فِي لَيلَةِ القَدرِ اللَّيلَةُ فَاطِمَةُ وَ القَدرُ اللَّهُ فَمَن عَرَفَ فَاطِمَةَ حَقَّ مَعرِفَتِهَا فَقَد أَدرَكَ لَيلَةَ القَدرِ وَ إِنَّمَا سُمِّيَت فَاطِمَةُ لِأَنَّ الخَلقَ فُطِمُوا عَن مَعرِفَتِهَا أَو مِن مَعرِفَتِهَا الشك من أبي القاسم
وَ قَولُهُ وَ ما أَدراكَ ما لَيلَةُ القَدرِ لَيلَةُ القَدرِ خَيرٌ مِن أَلفِ شَهرٍ يَعنِي خَيرٌ مِن أَلفَ مُؤمِنٍ وَ هِيَ أُمُّ المُؤمِنِينَ تَنَزَّلُ المَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِيها وَ المَلائِكَةُ المُؤمِنُونَ الَّذِينَ يَملِكُونَ عِلمَ آلِ مُحَمَّدٍ ص‏ وَ الرّوحُ القُدُسُ هِيَ فَاطِمَةُ ع بِإِذنِ رَبِّهِم مِن كُلِّ أَمرٍ سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطلَعِ الفَجرِ يَعنِي حَتَّى يَخرُجَ القائِمُ ع. (تفسير فرات، ص581/ 747)

🔸بررسی سندی:
این خبر تفسیر فرات در مصادر متقدم امامیه مورد توجه نبوده، و امروزه نیز شاید بیشتر به خاطر تبلیغات ونوشته‌های آقای حسن حسن‌زاده شهرت یافته، و البته ایشان برای مطالبی صوفیانه به خبر استناد کرده است. (هزارويك كلمه، ج‏2، ص372؛ ج4، ص511؛ و نک: ج5، ص69، 418؛ و از همو: ممد الهمم، 654؛ انسان و قرآن، ص247؛ ده رساله فارسى، ص187، 224؛ مجموعه مقالات، ص129؛ نامه‌ها برنامه‌ها، 139؛ هزارويك نكته، ص9، 559؛ مجلة پيام انقلاب، رسالة الثورة)

سند خبر البته ضعیف است، و بخشی از آن در دست نیست. خود منبع هم چندان کتاب قوی نیست. (فرات زیدی دانسته می‌شود. و در عین حال برخی از اخبار اثر او متناسب با باطنیه است. نک‍: قبادی، تفسیر فرات) از دیگر ابهامات اسناددهی خبر این است که عبارات پس از «الشَّكُّ مِنْ أَبِي الْقاسِم‏» به نحوی است که هم می‌توان آن را ادامه خبر قبل به حساب آورد، و هم توضیحات برخی از راویان که (نام کاملش در سند فعلی نیامده) در متن فعلی ادراج شده است. علامه مجلسی (م1110) نیز در روایت خبر فراز اخیر را نیاورده است. (بحار الأنوار، ج‏43، ص65)
نمونه‌ مشابهی در ادراج در همین اخبار نیز به واسطه گزارش شرف‌الدین استرابادی (م940) اتفاق افتاده است. او عبارات بخش دوم از گزارش فرات را با تعبیر رایج خود «و اما قوله» در پی روایتی از ابن جمهور آورده است. (تأويل الآيات، ص791) که گاه آن را از کلام مؤلف حساب کرده‌اند؛ و گاه از متن خبر. (نک‍: بحار الأنوار، ج‏25، ص97)
گفتنی است مشابه این خبر پس از تفسیر فرات، از زبان جلی نصیری نقل شده است (الأعیاد، 1943ق، ص156؛ 2016م، ص215)

🔸بررسی متنی:
1- سیاق خبر فرات اضطراب دارد؛ از ابهامات فراز «الرّوحُ الْقُدُسُ هي فاطِمَةُ» این است که لازمه آن در تأویلات آیه این می‌شود: تَنَزَّلُ المؤمنون (الملائکة) و الرُّوحُ (فاطمة) فِيها (فاطمة).
از طرفی، در مجموعه‌ای از روایات با اسناد قوی «روح» مخلوقی بزرگتر از جبرئيل وميكائيل دانسته شده، که از آسمان نازل شده و با رسول الله ص و ائمه ع بوده و ایشان را تأیید می‌کرده، (بصائر، ج‏1، ص455-464؛ الكافي، ج‏1، ص273) و احکامی را که ندانند به ایشان می‌آموخته است. (همان، ص451-454) تأویل چنین جایگاهی به حضرت زهرا س در نسبت با رسول الله ص ابهام دارد، و وجه این بطن معلوم نیست.

هم‌چنین، در ابتدای خبر گویی به حق معرفت حضرت فاطمه دعوت شده، اما در علت نام‌گذاری ایشان گفته شده خلق در معرفت او ناتوان‌‌اند «الخلق فطموا عن معرفتها». احتمال دارد تعبیر اخیر مطلق نباشد، یا با تکلف فراز نخست را نیز در رد امکان معرفت هر دو قدر و فاطمه س شمرد، و به نحوی وجه جمعی با فراز پیشینش ارائه داد.
ابهام دیگر انفراد این وجه تسمیه است. به اسناد بسیار دیگری نقل شده که وجه تسمیه به فاطمه این است که ایشان و محبانش از آتش جدا شده‌اند (فرات، ص321؛ علل الشرائع، ج‏1، ص178-179 چهار سند؛ عيون، ج‏2، ص46؛ تهذيب، ج‏3، ص98؛ تاريخ بغداد، ج‏12، ص328 و…)

2- سبک خبر متناسب با مطالب باطنیه است. مثلاً همین تأویل لیلة القدر در منابع نصیریه نیز یافت می‌شود:
- خصیبی: «وفاطمة الزهراء لیلة القدر التي یرتجى إدراكها والقدر السید محمد، وفاطر سره وجوهرته وهي هو.» (الرسالة، 2006م، ص80-81)
- همو: «ومن لیالي شهر رمضان ست لیالي لفاطمة الزهراء لیلة أول رمضان ولیلة تسع عشر ولیلة إحدى وعشرین ولیلة سبع وعشرین التي تتوقع فیها لیلة القدر وهي لیلة النصف من شعبان» (خصیبی، العقود، ص12)
- جلی، الرسالة النعمانية، ص306
- طبرانی: «ما ذكر شیخنا قدس الله روحه في رسالته عدد لیالي شهر رمضان؟ قال: فاطر مذكور فیها قال: إنها لیلة القدر فاللیلة فاطر، والقدر المیم إلیه التسلیم.» (طبرانی، المسائل عن الجلی، ص4؛ نگر: طبرانی، المسائل، ص2؛ النعمانیه، ص306؛ الأعیاد، 1943، ص155)
- از مصادر غلوگرای اسماعیلیه نیز نک: زهر المعانی، ص177 خبری مفصل در این زمینه.
@gholow2