⚠️ جابر بن حیان کیست؟

متأسفانه امروزه می بینیم که گاه جشنواره ها و کنگره های علمی دانش‌آموزان و دانش‌جویان را به نام جابر بن حیان قرار می‌دهند، و یا فیلم و سریال به نام او می سازند. اما مگر تکریم یار امام صادق علیه السلام تأسف دارد؟!

حقیقت آن است که در منابع و اسناد معتبر و حتی نامعتبر متقدم شیعه امامیه به کلی چنین نامی یافت نمی‌شود، تا چه رسد به آنکه آن همه آثار و کتاب برای او ثابت باشد، و چه رسد به آنکه سرشناس‌ترین یار امام صادق علیه السلام باشد. این موجب تأسف است که نام فقهای بزرگ و اصحابی چون زراره و محمد بن مسلم به گوش مردم نرسیده است، و تنها بعضی از حکایات ایشان را در سریال جعلی جابر بن حیان به نام او تحریف کرده‌اند. جعلیات گسترده ذبیح الله منصوری در ایجاد نگاهی افسانه‌ای در روابط این عنوان با امام صادق ع نقش به‌سزایی داشته است.

نخستین منبعی که در آن نام جابر بن حیان آمده، کتاب فهرست ابن ندیم است. ابن ندیم در فهرست می‌گوید هر گروهی جابر را به خود نسبت داده‌اند. و به مجموعه کتبی به نام جابر اشاره می کند. اما این آثار مجهول و بی سند بوده است، و اهل علم وجود او را انکار می کرده اند: «قال جماعة من أهل العلم و أكابر الوراقين، إن هذا الرجل، يعني جابرا، لا أصل له و لا حقيقة» (ص499)
ابن ندیم در پاسخ به انکار وجود جابر گفته است که معقول نیست کسی این همه خود را به رنج بیفکند، و این میزان کتاب را بنویسد، و آن را با نام شخصی دیگر عنوان گذارد.

🔺 گوییم: البته این سند و استدلال برای اثبات وجود شخصی با این نام کافی نیست؛ زیرا هیچ منعی ندارد که شخصی به دلیل بعضی از موانع کتابش را با نامی مستعار ترویج دهد. با توجه به عناوین کتب ذکر شده، بعید نیست بعضی از افراد متهم به الحاد و زندقه و یا غلات و باطنیه از نامی مستعار بدین منظور بهره ببرند. خصوصاً آنکه در نقل ابن ندیم آمده که کسانی از فلاسفه و کیمیاگران و شیعه قائل به بابیت او (که ظاهراً باید از باطنیه باشند) هریک مدعی‌اند جابر بزرگ ایشان است. در کتب تراجم بر دو عنوان فیلسوف و صوفی در مورد جابر فراوان بر می‌خوریم.
مؤید این مطلب این است که در میان نقل های ضعیف، شخصی که صریحا با جابر مرتبط دانسته شده است، جعفر بن يحيى‏ برمکی در کنار برخی دیگر از برمکیان و صوفیان است؛ زیرا برمکیان و خصوصا یحیی برمکی خود ناشر آثار فلسفی یونان بوده است. (رجال کشی، 258) و به نظر می آید از بهترین راه های نشر این افکار، گره زدن آنها با شخصیتی به ظاهر مسلمان و ترویج آن در میان فرق دوستدار آن مانند صوفی مسلکان و باطنیه است.
در مورد مکان زندگی جابر نیز اختلاف است. از آن میان از دو شهر طرسوس و حران نام برده شده است که می دانیم از پایگاه‌های اصلی غلات نصیری و باطنیان و پیش از آنان صائبیان بوده است. البته عنوان کوفی نیز (به فرض صحت) در کنار قرائن فوق یاد آور سنت غالیان این شهر است.
هم چنین کثرت بالای کتب این احتمال را تقویت می‌کند که این کتب، آثار یک شخص واحد نبوده باشد، بلکه شخص یا جریانی برای ارائه شخصیتی آرمانی مجموعه آثاری را به نامی جعلی نسبت دهد. جابر به شهرهای مختلفی منسوب است و در توجیهش گفته‌اند از سلطان فرار می‌کرده است (ابن ندیم، ص499) که همین مؤید آن است که صدها تألیف نمی‌تواند از شخصی واحد باشد و روابط او نیز کاملاً در ابهام باشد. به طور طبیعی ابن ندیم برای یک گزارش ساده نمی‌توانسته صدها کتاب منسوب به مؤلفی مجهول را بررسی کند، تا به فرض اختلافات واضح در سبک تالیف کتب، کثرت مولفین برایش روشن شود.
گفتنی است چنین روشی در نسبت آثار به شخصیت‌ها در میان غلات رایج بوده است. و نمونه آن را در مورد آثار متعدد منسوب به مفضل در منابع غلات می توان دید.
شاهدی ضعیف بر این مطلب این است که در یکی از اسناد کتاب الطب، (ص70) از منابع غلات نام جابر بن حیان صوفی دیده می شود. و نیز محققین در مورد باطنیان اسماعیلی گزارشاتی از وجود آثاری به نام جابر در میان این فرق داده اند. (که نگارنده حقیر به آن ها دسترسی ندارم.)
گفتنی است که از میان متاخرین سید بن طاووس هم در فرج المهموم، ص146 از جابر نام برده است. اما ارجاع او به کتب قدما مبهم و نامعلوم است. و تأییدی نسبت به صحت انتساب کتب پیش گفته به او هم روایت نکرده است. نام او در برخی از آثار سنی این دوره نیز بدوه ارائه سند دیده می شود.
@gholow2