📌 چکیده
کشورهای غربی برای شکستن تسلط چین بر بازارهای عناصر کمیاب به‌دنبال استخراج و پردازش سنگ معدن مونازیت هستند؛ این سنگ حاوی ۶۰ تا ۶۲ ٪ عناصر نادر به‌همراه توریم رادیواکتیو و گاهی اورانیوم است که باعث می‌شود فرآیندهای استخراج تحت نظارت دقیق دولتی قرار گیرد. شرکت‌های بزرگی همچون Energy Fuels در ایالات متحده و Lynas در استرالیا سرمایه‌گذاری‌های کلان برای توسعه معادن و کارخانه‌های پردازشی انجام داده‌اند، اما پروژه‌های مشابه در کانادا و دیگر مناطق با مشکلات فنی، هزینه‌ای و مقرراتی مواجه شده‌اند. وجود توریم در مونازیت نیاز به ذخیره‌سازی و دفع ایمن دارد؛ در صورت عدم تنظیم مقررات مناسب، این مسأله می‌تواند مانع گسترش تولید عناصر نادر خارج از چین شود. در مجموع، توسعه زنجیره تأمین مونازیت با چالش‌های زیست‌محیطی، رادیواکتیویته و ریسک‌های اقتصادی همراه است.
قدرت‌های غربی برای به‌دست آوردن سنگ معدن مونازیت به‌سرعت می‌دوند؛ اما آیا می‌توانند آن را مدیریت کنند؟
این مقاله به‌همکاری مجلهٔ IEEE Spectrum، نشریهٔ اصلی موسسهٔ مهندسان برق و الکترونیک (Institute of Electrical and Electronics Engineers) و مجلهٔ Foreign Policy تهیه شده است.
کمپین‌های جهانی برای شکستن تسلط چین بر بازارهای حیاتی عناصر کمیاب در حال شکل‌گیری به‌عنوان یکی از نبردهای ژئواستراتژیک برجستهٔ اوایل قرن بیست و یکم است. صدها شرکت معدنی، نهادهای دولتی و تأسیسات صنعتی که در سراسر آمریکای شمالی، استرالیا و اروپا پراکنده‌اند، در تلاشند تا با شرکت‌های چینی رقابت کنند؛ این شرکت‌ها حدود ۹۰ ٪ بازارهای اکسیدهای عناصر کمیاب و فلزات کمیاب را در اختیار دارند.
کمپین‌های جهانی برای شکستن تسلط چین بر بازارهای حیاتی عناصر کمیاب در حال شکل‌گیری به‌عنوان یکی از نبردهای ژئواستراتژیک برجستهٔ اوایل قرن بیست و یکم است. صدها شرکت معدنی، نهادهای دولتی و تأسیسات صنعتی که در سراسر آمریکای شمالی، استرالیا و اروپا پراکنده‌اند، در تلاشند تا با شرکت‌های چینی رقابت کنند؛ این شرکت‌ها حدود ۹۰ ٪ بازارهای اکسیدهای عناصر کمیاب و فلزات کمیاب را در اختیار دارند.
این مواد پایهٔ دسته‌های وسیع و حیاتی تولید هستند: نیمه‌هادی‌ها، LEDها، لیزرها، صفحه‌نمایش‌ها، آلیاژهای فلزی، لنزهای نوری و کاتالیزورهای فرآیندهای نفتی و شیمیایی. مهم‌ترین مورد، آهنرباهای دائم است. تقریباً تمام موتورهای الکتریکی قدرتمند (و اکثر بلندگوهای با کیفیت بالا) بر پایهٔ آهنرباهای دائم عناصر کمیاب ساخته شده‌اند. این موتورها قلب وسایل نقلیه الکتریکی، سیستم‌های گرمایش و سرمایش، ربات‌ها، لوازم خانگی، ابزارها و سامانه‌های نظامی هستند؛ از پهپادهای تاکتیکی تا زیردریایی‌های موشکی بالستیک.
به‌طور خلاصه، هر قدرت صنعتی که می‌خواهد در صنایع حیاتی و پیشرفته رقابتی بماند، باید به منبعی پایدار از عناصر کمیاب یا محصولات مبتنی بر آن‌ها دسترسی داشته باشد. زنجیرهٔ تأمین سنتی این عناصر که از چین می‌آید، به‌تدریج دچار مشکلاتی شده است؛ به‌حدی که برخی تحلیل‌گران به آن «جنگ معدنی» می‌گویند. اما کشورهایی که اکنون برای ساخت زنجیره‌های تأمین جایگزین، چه به‌تنهایی و چه در همکاری با یکدیگر، می‌جنگند، با چالش‌های عظیمی روبه‌رو هستند. اگر دسترسی به نیروی عظیم چین در حوزهٔ عناصر کمیاب را کنار بگذاریم، صنایع این حوزه کمتر می‌توانند به این‌قدر ناپایدار، پرریسک، پررمز و راز و خسته‌کننده باشند.
این آشفتگی‌ها را نادیده نگیرید؛ بسیاری از کارشناسان عناصر کمیاب راه‌حلی می‌بینند که به سنگ معدنی خاصی به نام مونازیت وابسته است.
«آینده مونازیت است»، به‌گفتهٔ جک لیفتون (Jack Lifton)، تحلیل‌گر و هم‌رئیس موسسهٔ مواد معدنی بحرانی (Critical Minerals Institute)، سازمانی که برای ترویج ایجاد زنجیرهٔ تأمین آمریکای شمالی تأسیس شده است. لیفتون که از سال ۱۹۶۲ به‌تحلیل صنعت عناصر کمیاب می‌پردازد، روندها، شرکت‌ها و فناوری‌های فراوانی را دیده و به‌بیان کلیشه‌ای نمی‌پردازد. اما دربارهٔ مونازیت، او به‌صراحت خوش‌بین است. «در حال حاضر»، او گفت، «مونازیت مهم‌ترین سنگ معدن عناصر کمیاب است».