‏🔶 ۲/۵

‏📌 چکیده

آرون وای زِلین، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، در تحلیل خود پس از خروج نیروهای آمریکایی از پایگاه اربیل (۳۰ سپتامبر) می‌گوید که دولت اسلامی در عراق از نقطه ضعف به‌سوی کاهش حملات (از ۱٬۴۵۹ مورد در ۲۰۲۰ به ۱۶ مورد در ۲۰۲۵) و دستگیری‌های کمتر پیش رفته است، اما شبکه همچنان فعال و زیرآستانه‌وار باقی مانده و با استفاده از خلاهای سیاسی‑امنیتی ممکن است کمپین جدیدی برای بهره‌برداری از خروج آمریکا آغاز کند. نشانه‌های هشداردهنده شامل اعدام مخبران، حملات به نیروهای امنیتی و تخریب زیرساخت‌های اقتصادی است که نشان می‌دهد داعش سعی دارد برنامه ترسانی روستایی و «جنگ اقتصادی» را بازسازی کند. برای جلوگیری از احیای مشابه دوره‌های ۲۰۱۱‑۱۴ و ۲۰۱۹‑۲۰، مؤسسه واشنگتن پیشنهاد می‌کند حمایت‌های ضدتروریستی، تقویت نهادهای مشترک عراقی‑آمریکایی و نظارت بر بازداشت‌ها و زندان‌ها ادامه یابد.

آرون وای زِلین (Aaron Y. Zelin) پژوهشگر ارشد گلوریا و کن لِوی در مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک (Washington Institute for Near East Policy) است؛ تمرکز پژوهش‌های او بر گروه‌های جهادی عرب سنی در شمال آفریقا و سوریه، جنگ‌های خارجی و جهادیسم آنلاین است.

تحلیل کوتاه

برای جلوگیری از احیای جهادی مشابه آنچه پس از خروج‌های نظامی پیشین آمریکا رخ داد، واشنگتن باید حمایت‌های ضدتروریستی را ادامه داده و هر گونه خلاهای سیاسی، امنیتی و بازداشتی که دولت اسلامی می‌تواند از آن بهره‌برداری کند، بسته نگه دارد.

در ۳۰ سپتامبر، آخرین نیروهای آمریکایی پایگاه هوایی اربیل در عراق را ترک کردند و مأموریت ائتلافی علیه دولت اسلامی (IS) که از سال ۲۰۱۴ آغاز شده بود، به پایان رسید. تقریباً بر اساس تمام معیارها، «استان» عراق این سازمان جهادی اکنون در نقطه ضعف خود قرار دارد. با این حال، این گروه نیز در سال ۲۰۱۰ به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسیده بود؛ پیش از آنکه خروج آمریکا در ۲۰۱۱ به آن امکان تصرف سرزمین و ایجاد یک پیش‌دولت را در طی سه سال بدهد. امروز شرایط به‌صورت مهمی متفاوت است؛ شکست تلاش دولت اسلامی برای بازگشت در سال‌های ۲۰۱۹‑۲۰ نشانگر این تفاوت است. با این وجود، نشانه‌هایی وجود دارد که گروه ممکن است در حال ساختن یک کمپین جدید برای بهره‌برداری از خروج ماه گذشته آمریکا باشد.

وضعیت دولت اسلامی در عراق

تعداد ادعاهای حملات دولت اسلامی در عراق در سال‌های اخیر به‌طور چشمگیری کاهش یافته است؛ از ۱٬۴۵۹ مورد در سال ۲۰۲۰ به تنها ۱۶ مورد در سال ۲۰۲۵ رسیده. این کاهش تا حدی ناشی از این است که چهار «خلیفه» دولت اسلامی بین سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳ کشته شدند، در حالی که حملهٔ مشترک آمریکا‑عراق در مارس ۲۰۲۵ در آنبار، ابو خدیجه، رئیس عملیات جهانی گروه، را کشت. علاوه بر این، مکاتبات نشت‌شده‌ای که توسط یک رسانه ضد‑دولت اسلامی منتشر شد، نشان می‌دهد که در ژوئیه ۲۰۲۴، «امیر» عراقی گروه از «درد مالی» سخن گفته و جنگجویان را به استخراج پول از کسب‌وکارهای محلی، از جمله مؤسسات سنی، فراخوانده است. اگر این اطلاعات اصیل باشد، نشانگر ضربه‌ای جدی به خزانهٔ گروه و همچنین جدایی قابل توجهی از ادعای دیرینهٔ حفاظت از سنی‌هاست. افزون بر این، سرمقاله‌ای در آگوست ۲۰۲۵ در هفته‌نامهٔ «النبأ» (al‑Naba) بیشتر شبیه ادای احترام به گذشتهٔ استان عراقی بود تا ادعای توانمندی‌های کنونی، و به سختی‌هایی اشاره کرد که «موها را سفید می‌کند».

با این وجود، دستگیری‌ها به همان سرعت کاهش حملات نرسیده‌اند. بر پایهٔ نقشهٔ فعالیت‌های جهانی دولت اسلامی مؤسسه واشنگتن، مقامات عراقی و کردستان در بازهٔ نوامبر ۲۰۲۴ تا سپتامبر ۲۰۲۶، ۹۸ دستگیری مرتبط با دولت اسلامی انجام داده‌اند؛ تقریباً ۴٫۵ مورد در ماه، در حالی که در سال‌های ۲۰۲۳‑۲۴ حدود ۵٫۶ مورد در ماه ثبت شده بود. این نشان می‌دهد که شبکه همچنان پابرجاست اما اکثر فعالیت‌های آن زیر آستانهٔ خشونت باقی مانده‌اند.

درس‌های دورهٔ ۲۰۱۱‑۱۴ و ۲۰۱۹‑۲۰

احیای دولت اسلامی در دورهٔ ۲۰۱۱‑۱۴ بر پایهٔ پنج ستون بود: خروج آمریکا و نقاط ضعف امنیتی عراق که این خروج آشکار کرد؛ تأمین مالی جنایی؛ نارضایتی سنی‌ها تحت رهبری نوری المالکی؛ جنگ داخلی سوریه که نیروی جذب نیرو، سلاح و جنگجویان خارجی را به ارمغان آورد؛ و فرارهای گستردهٔ زندانیان. به عنوان مثال، گزارش‌ها حاکی است که ابو خدیجه در جریان یک سری حملات به زندان‌ها در سال ۲۰۱۲ آزاد شده است.