🍂 مهر؛ ماهِ پیمان و مهرگان

«به روز خجسته سَرِ مهر ماه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه»

مهر، هفتمین ماه گاه‌شماری خورشیدی و نخستین ماه پاییز است؛ اما نام آن بسیار کهن‌تر از تقویم امروزی ماست و ریشه‌اش به ایران باستان بازمی‌گردد.

«مهر» در اوستا به صورت «مِیثرَه» (Miθra) آمده است. میثره از ایزدان کهن ایرانی بود و بیش از هر چیز با «پیمان» و «عهد» پیوند داشت. او نگهبان پیمان‌ها و ناظر بر راستی و وفاداری بود؛ از همین رو شکستن پیمان و دروغ، در برابر جایگاه مهر قرار می‌گرفت.

در اوستا، مهر موجودی ناظر و بیدار توصیف می‌شود که همه‌جا را می‌بیند و بر رفتار انسان‌ها نظارت دارد. همین ویژگی باعث شد مهر با مفاهیمی مانند عدالت، راستی، روشنایی و نظم اخلاقی پیوند پیدا کند.

نام مهر در دوره هخامنشی نیز ناشناخته نبود. در کتیبه‌های اردشیر دوم هخامنشی، «میترا» در کنار اهورامزدا و آناهیتا آمده است. این کتیبه‌ها نشان می‌دهند که مهر در فضای دینی ایران هخامنشی نیز جایگاهی داشته، هرچند درباره میزان و شکل پرستش او در آن دوره نباید با قطعیت بیش از اندازه سخن گفت.

با گذشت زمان، مهر تنها نام یک ایزد باقی نماند. «مهر» در زبان فارسی به معنای دوستی، محبت و عشق نیز به کار رفت؛ معنایی که هنوز هم در واژه‌هایی مانند مهربانی، مهرورزی و مهرپرور دیده می‌شود.

اما در گاه‌شماری ایران باستان، مهر فقط نام ماه نبود. شانزدهمین روز هر ماه نیز «مهر» نام داشت. هنگامی که نام روز و ماه با یکدیگر یکی می‌شدند، آن روز را جشن می‌گرفتند. بنابراین شانزدهمین روز ماه مهر، یعنی «مهر روز از ماه مهر»، زمان برگزاری جشن بزرگ مهرگان بود.

مهرگان یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است و در کنار نوروز جایگاهی ویژه در فرهنگ ایران داشته است. این جشن با فرارسیدن پاییز، برداشت محصولات و مفاهیمی مانند مهر، پیمان و داد پیوند داشت.

ابوریحان بیرونی در «آثارالباقیه» از مهرگان سخن گفته و آن را در شانزدهمین روز مهر ثبت کرده است. در منابع تاریخی، از مهرگان کوچک و مهرگان بزرگ نیز یاد شده و جشن در سنت‌های مختلف برای چند روز ادامه پیدا می‌کرد.

مهرگان در شاهنامه نیز جایگاهی اسطوره‌ای دارد. فردوسی آغاز این جشن را به پیروزی فریدون بر ضحاک و آغاز فرمانروایی فریدون پیوند می‌دهد:

«به روز خجسته سَرِ مهر ماه
به سر برنهاد آن کیانی کلاه»

در روایت شاهنامه، مردم پس از برکناری ضحاک و به پادشاهی رسیدن فریدون جشن می‌گیرند. به این ترتیب، مهرگان در حافظه اسطوره‌ای ایرانیان تنها جشن آغاز پاییز نبود؛ بلکه نشانه‌ای از پایان دوران ستم و آغاز فرمانروایی فریدون نیز به شمار می‌آمد.

آیین مهرگان نیز مانند بسیاری از جشن‌های ایرانی با خوراک، پوشاک، هدیه دادن، گردهمایی و نیایش همراه بود. مردم سفره‌ای ویژه می‌گستردند و بر آن خوراکی‌ها و میوه‌های فصل، گل و دیگر نمادهای مرتبط با جشن قرار می‌دادند.

مهر البته محدود به ایران نماند. نام «میترا» در جهان باستان در سرزمین‌های گوناگون دیده شد و بعدها آیینی رازآمیز با نام «میتراپرستی رومی» در بخش‌هایی از امپراتوری روم رواج یافت. با این حال، میان میترای ایرانی و میترائیسم رومی تفاوت‌های مهمی وجود دارد و نمی‌توان این دو را دقیقاً یک آیین دانست؛ تنها می‌توان از پیوند تاریخی و دگرگونی یک سنت کهن در گذر زمان سخن گفت.

مهر با آغاز پاییز می‌آید؛ ماهی که طبیعت از تابستان فاصله می‌گیرد و فصل برداشت و دگرگونی آغاز می‌شود.

اما پشت این نام ساده، قرن‌ها تاریخ ایستاده است؛ از «میثره» در اوستا و نگهبان پیمان‌ها، تا مهرگانِ ایران باستان، روایت فریدون و ضحاک، کتیبه‌های هخامنشی و واژه‌ای که در زبان فارسی سرانجام معنای محبت و دوستی نیز پیدا کرد.

مهر آغاز شد؛
ماهِ مهر و پیمان،
و با آن، سی روز دیگر از تاریخ ایران پیش روی ماست.

🆔@ravayat_doran

🔸https://t.me/eshtadan