✳️ مروری بر نظریه‌های عدالت؛ با هدف برداشتن گامی به سوی ایرانی آزاد‌تر (قسمت سیزدهم) پیشگفتاری برای طرح برخی پرسش‌های اساسی

✅ در فصل هفتم نظریه رالز با رویکرد اقتصاد قانون اساسی (48) یا اقتصاد سیاسی قانون اساسی (49) بیوکنن (50) مقایسه می‌شود. اهمیت رویکرد بیوکنن در این است که گرچه وی نیز همچون رالز، در مورد این مسئله ارزشی اساسی مطالعه کرد که شهروندان یک جامعه باید طبق چه قواعدی، قانون اساسی جامعه خود را انتخاب و در صورت لزوم اصلاح کنند؛ اما رویکرد وی در توالی دو مرحله‌ای قرارداد قانون اساسی (51) و قرارداد پساقانون اساسی (52) با رویکرد رالز در توالی چهار مرحله‌ای مذکور در ابتدای این پیشگفتار، تفاوت‌های مهمی دارد که باعث می‌شود مقایسه نظرات این دو متفکر لیبرال آموزنده باشد. همچنین خواهیم دید که چرا و چگونه بیوکنن بر مبنای رویکرد قانون اساسی خود، از یک نظام جامع مالیاتی-حمایتی دفاع می‌کند؟ چگونه می‌توان آن را با نظام‌های مالیاتی و حمایتی مورد نظر رالز مقایسه کرد؟ و چرا و چگونه می‌توان از نظام جامع مالیاتی-حمایتی بیوکنن، به منزله یک اصلاح نهادی اساسی در کشورمان دفاع کرد؟ (53) در فصل هشتم جمعبندی نظریه‌های عدالت مورد بررسی در این کتاب ارائه می‌شود. بالاخره در فصل نهم، تلاش می‌شود تا بر مبنای جمعبندی فصل هشتم و تحلیل شرایط خاص کشورمان، به پرسش اصلی این مطالعه بپردازم؛ یعنی این پرسش که «چگونه می‌توانیم گامی به سوی ایرانی عادلانه‌تر برداریم؟»

✅ البته پرسشی که در مورد چنین کتابی به ذهن می‌رسد این است که آیا اصولاً تالیف کتابی با چنین زمینه وسیعی؛ اولاً ممکن و ثانیاً مفید است؟ پرسشی که به نظر می‌رسد هنگام نوشتن تاریخ فلسفه غرب، ذهن راسل را نیز به خود مشغول کرده بود و وی در پاسخ به آن در ابتدای دیباچه کتاب چنین نوشت: «برای آن که این کتاب از انتقاداتی سخت‌تر از آنچه بی‌شک سزاوار است در امان بماند، چند کلمه‌ای از باب توضیح و معذرت لازم می‌آید. بسیاری کسان بهتر از من با احوال و آثار فلاسفه‌ای که در این کتاب مورد بحث قرار گرفته‌اند آشنایی دارند. ... بنابراین از متخصصان مکتب‌های فلسفی و فلاسفه عذر می‌خواهم؛ اما اگر باید کتابی نوشته شود که زمینه وسیعی را در بر گیرد، از آنجا که آدمی عمر جاوید ندارد، ناچار کسانی که به نوشتن چنین کتابی دست می‌زنند باید در تدوین قسمت‌های گوناگون آن وقتی صرف کنند کمتر از آنچه ممکن است به وسیله کسی صرف شود که همّ خود را به یک فیلسوف یا یک دوره کوتاه مقصور می‌کند. دانشمندان سختگیر بر آنند که اصولاً نباید کتابی که زمینه وسیعی را در برگیرد نوشته شود، یا اگر هم نوشته شود باید مجموعه‌ای باشد از رساله‌های جداگانه به قلم نویسندگان مختلف؛ اما پوشیده نیست که چون کتاب به دست چند تن تالیف شود، در آن میانه چیزی از دست می‌رود. اگر در جریان تاریخ وحدتی موجود باشد و اگر میان گذشته و آینده رابطه نزدیکی برقرار باشد، باید برای بیان این وحدت، دوره‌های قدیم و جدید فلسفه در ذهن واحدی فراهم آیند.» (راسل، 1340)
    
(48) Constitutional Economics
(49) Constitutional Political Economy
(50) James McGill Buchanan Jr.(1919-2013)
(51) Constitutional Contract
(52) Postconstitutional Contract