⭕️ ماهیت نه‌دیر؟
 
✍️ یازان: #همت_شهبازی

«ماهیت» آنلایێشی فلسفه تاریخینده ان مرکزی موضوعلاردان بیری‌دیر. «ماهیت» سؤزۆ، عرب دیلینده‌کی «ما هیَ؟» («اوْ نه‌دیر؟») سوالێندان یارانێب. یعنی ماهیت آختارێشی اصلینده بیر شئیین «نه اوْلدوغو»نو معین‌لشدیرمه چاباسێ‌‌دیر. بیر شئیین ماهیتینی آنلاماق اۆچون اوْنون ایشلک دایره‌سینی، قورولوشونو و استفاده ساحه‌سینی بیلمه‌لی‌ییک. مثلاً، ماسا دؤرد آیاقلێ شاقولی دایانان بیر شئی‌دیر کی، اوْنون اۆزرینده:
۱. یئمک یئیرلر
۲. کتاب اوْخویارلار
۳. ایش ماساسێ کیمی استفاده ائدرلر و...
 
بورادا ماسانێن نه اوْلدوغونو (ما هی؟ / اوْ نه‌دیر؟) اوْرتایا چێخاریریق. اوْنو بعضاً ذهنی مضمونونا گؤره بعضاً
عینی ایشلک دایره‌سینه گؤره آچێقلاییریق.
آنجاق بو «نه‌دیر؟» سوالێ‌نین اؤزۆ تاریخ بوْیو فرقلی شکیلده جاوابلاندێریلمیشدیر.
 
کلاسیک یاناشمایا گؤره، ماهیت ثابت اؤزدۆر (ذات). ارسطوچو یاناشما و اسلام فلسفی عنعنه‌سینده – اؤزللیکله ابن‌سینا کیمی فیلسوفلاردا – ماهیت بیر شئیین دَڲیشمز، ضروری اؤزۆدور. مثلاً، «انسان نه‌دیر؟» سوالێنا «عاغێللی جانلێ‌دیر» جاوابێ وئریلیردی. بورادا مقصد فوْنکسییالاری[کارکرد] صادالاماق دئییل، وارلێغین اوْنتولوژی[وارلێغا یؤنۆملو، هستی‌شناختی] تعریفینی وئرمکدیر. بو باخێمدان ماسا نمونه‌سی کلاسیک تعریفده بئله ایفاده اوْلونا بیلردی: «ماسا، اۆزرینده اشیالارێن قوْیولماسێ اۆچون دۆز سطحه مالیک دایاقدێر.» بو، اوْنون استفاده حاللارێنی یوْخ، قورولوش و مقصدینی گؤستریر. کلاسیک مئتافیزیکادا ماهیت اوْبیئکتیودیر؛ انسانێن سوبیئکتیو مناسبتیندن آسێلی دئییل. ماسا انسان استفاده ائتمه‌سه ده ماسادێر.
 
مدرن فلسفی یاناشمایا گؤره، بیر شئیین ماهیتی اوْنون فوْنکسییالاری، قورولوشو و استفاده ساحه‌سی ایله معین‌لشیر. ماسا حقّینده «اۆستونده یئمک یئییلیر، کتاب اوْخونور، ایشله‌نیر» دئمک، اصلینده اوْنون اجتماعی پراکتیکاداکی [عملده] روْلونو گؤسترمکدیر. بو باخێمدان، بیر سؤزۆن معناسی اوْنون استفاده فوْرماسێندان آسێلی‌دیر. بو یاناشما دیل فلسفه‌سینده اؤزۆنون ان مشهور ایفاده‌سینی «ویتگنشتاین»ێن سوْن دؤور دۆشونجه‌سینده تاپێـر. اوْ دئییردی: «سؤزۆن معناسی اوْنون دیلده استفاده‌سی‌دیر.» (ویتگنشتاین،1380: 59)
 
اوْ، بونو «استفاده‌یه اساسلانان دیل» (ایشلک دیل (زبان کاربردی)) آدلاندێریردی. بورادا آرتێق ماهیت مئتافیزیک درین‌لیکده دئییل، استفاده باغلامێندا آختارێلیر. بیر سؤزۆن و یا شئیین نه اوْلدوغونو بیلمک اۆچون اوْنون «اوْیناندێغی دیل اوْیونونا» باخماق لازیم‌دیر. مثلاً، آنا غضب‌لنه‌رک «سنی اؤلدوره‌جـڲم» دئییر. «اؤلدورمک» سؤزۆنون معناسی، بیری‌نین جانێنی و نفسینی آلاراق حیاتدان محروم ائتمکدیر. سیزجه آنا «اؤلدوره‌جـڲم» دئینده بو معنانی‌می نظره آلێر؟ البته کی یوْخ. بورادا آنا غضبله «سنی اؤلدوره‌جـڲم» دئینده، گئرچکدن اؤلدۆرمه نیّتی یوْخ، شرطی(فرضی) معنادا ایشله‌نیر. بو دا «ایشلک دیل» آدلانێر. بو، گؤستریر کی، دیل گئرچکلیڲین مکانیکی گۆزگوسو دڲیل. دیل، اجتماعی داورانێش فوْرماسێ‌دیر. انسان سؤزلرله تکجه بیلگی اؤتۆرمور، هم ده تأثیر گؤستریر، قوْرخودور، ظارافات ائدیر، سئویندیریر. بو باخێمدان سؤزلرین «ماهیتی» ثابت اونتولوژی چرچیوه‌دن چوْخ، اجتماعی پراکتیکادا آچێلیر. بورادا اۆچ قات وار:
 
 ۱. لُغَوی معنا (اوْبیئکتیو / عینی تعریف)
۲. دانێشانین نیّتی
۳. متنه یؤنۆملو ایشلک (کانتکستوال فوْنکسییا)
 
دئمه‌لی، معنا یالنێز سؤزۆن داخیلی تعریفیندن دئییل، اوْنون استفاده اوْلوندوغو حیات فوْرماسیندان دوْغور. بئله‌لیکله، «ما هیَ؟» سوالێ آرتێق یالنێز «بو نه‌دیر؟» دئییل، هم ده «بو نئجه ایشله‌دیلیر؟» سوالێنا چئوریلیر. بورادا ماراقلێ بیر فلسفی گرگین‌لیک یارانێـر:
اگر ماهیت اوْبیئکتیودیرسه، اوْندا سؤزلرین و شئیلرین ثابت تعریفی اوْلمالێ‌دی.
اگر ماهیت استفاده‌ده‌دیرسه، اوْندا اوْ دڲیشکن‌دیر و کانتِکستدن [متن، زمینه] آسێلی‌دیر.
 
ماسا هم اوْبیئکتیو[عینی] قورولوشا مالیکدیر (دؤرد آیاق، سطح و...)، هم ده استفاده‌یه گؤره فرقلێ آنلام قازانێر (یئمک ماساسێ، ایش ماساسێ، عملیات ماساسێ و...). دئمه‌لی، ماهیت تامامیله سوبیئکتیو (ذهنی) ده دئییل، تامامیله مستقل ده دئییل. اوْ، قورولوش و پراکتیک فعالیتین کسیشمه‌سینده فوْرمالاشێر. اوْ، حیاتێن ایچینده دواملێ اوْلاراق یئنیدن قورولان بیر معنا شبکه‌سی‌دیر.
 
🔶 فایدالاندێغیم قایناق:
-  ویتگنشتاین، لودویک (1380)، پژوهشهای فلسفی، ترجمه فریدون فاطمی، چاپ اول، نشر نی، تهران.
 
@SancaqDergisi
https://t.me/Sancaq_media/8290