اورخون–یئنی‌سئی کیتابه‌لرینده عددلر

میلادی ۴.جو عصره، بعضی منبعلره گؤره ایسه ۷.جی عصره عاید ائدیلن و تورک خاقانلارینین مزار داشلاری اوزرینه تورک دیلینده حک اولونموش اورخون–یینی‌سئی کیتابه‌لرینی اوخویارکن، سایلارلا (عددلرله) باغلی ماراقلی بیر خصوصیت دیقّتیمی چکدی.

بو کیتابه‌لرده بیر، ایکی، اوچ... دوققوز (۱–۹) عددلری بوگونکو تورکجه‌ده اولدوغو کیمی ایشله‌دیلمیشدیر. آنجاق ایکی رقملی عددلرین یازیلیشی فرقلی بیر قایدا ایله اولموشدور.

اونلوق عددلر – ییگیرمی، اوتوز، قیرخ و... – بوگونکو فورماسی ایله ایشله‌دیلیر. آنجاق اونلارا تَکلیک مرتبه‌سی آرتیریلاندا سؤزلرین دوزولوشو بوگونکونون عکسینه اولور. مثلاً، بوگونکو اون یئددی (۱۷) معناسینی وئرمک اوچون کیتابه‌ده «یئددی ییگیرمی» ایفاده‌سی ایشله‌دیلیر. یعنی سؤزبه‌سؤز بوگونکو «ییگیرمی یئددی» فورماسینا بنزه‌ییر. حال‌بوکی معاصیر تورکجه‌ده ۲۷ سایی «یئددی ییگیرمی» دئییل، «ییگیرمی یئددی» شکلینده دئییلیر.

بو خصوصیتین سببی ده محض بورادان قایناقلانیر. چونکی گؤی‌تورک الیفباسی (یعنی اورخون–یئنی‌سئی کیتابه‌لرینین یازیلدیغی الیفبا) ساغدان سولا، بعضی آراشدیرماچیلارا گؤره ایسه سوتونلار اوزره یوخاریدان آشاغی اوخونوردو. بونا گؤره ده سایلارین قورولوشوندا بوگونکو دیلدن فرقلی بیر سیرا مشاهده اولونور. مثلاً:

- ۳۱ سایی:
کول تیگین بیر قیرق یاشایور اَرْتی. (معاصیر ایفاده ایله: ۳۱ یاشیندا ایدی.)

- ۱۷ و ۲۷ سایلاری:
کول تیگین قوی ییلقا ییتی یَگیرمیکه اوچدی. (معاصیر سای سیستمی ایله قویون ایلینده، ۲۷ یاشیندا وفات ائتدی.)

- توققوزینچ آی ییتی اوتوزقا یوغ اَرتورتمیز. (معاصیر سای سیستمی ایله ۳۷.جی گون یاس مراسمی کئچیردیک.)
.

* نمونه‌لر «اورخون آبیده‌لری» کیتابیندان گؤتورولموشدور. کیتابه‌لرده‌کی متن‌لری ایلک دفعه مرحوم نجیب عاصم اوخوموشدور. هَمین متن‌لرین بیر بؤلومو، اوریژینال تلفّظو ایله بیرلیکده، بو سطیرلرین مؤلفی طرفیندن چاغداش آذربایجان تورکجه‌سینه ترجمه ائدیلمیش و «نَوید آذربایجان» هفته‌لییی‌نین ۱۷۲.جی نومره‌سینده (۲۷.۰۵.۱۳۸۰) چاپ اولونموشدور. همین متنی ⬅️ ایشیق سایتیندان دا اوخویا بیلرسیز.

#همت‌شهبازی
🔷
https://t.me/dusharge1