✅
«بالئی‌بئلَن دیلی»‌نین مؤلفی: شیخ محیی‌ گولشنی
(دیلسیزلره دیل وئر‌ن مؤلف)


شیخ محیی‌ گولشنی، هجری ۹۳۵.جی ایلده تورکیه‌نین ائدیرنه شهرینده دونیایا گلمیشدیر. آتاسی فتح‌الله قزوین‌ تورکلریندن ایدی. اونون اؤلدورولمه‌سیندن سونرا عائله‌سی ائدیرنه‌یه کؤچور و شیخ محیی بورادا ایلکین تحصیلینی آلدیقدان سونرا مصره گئدیر. مصرده مختلیف دفترخانا ایشلرینده چالیشمیشدیر.
او، مصرده اولارکن شیخ ابراهیم گولشنی‌نین اوغلو احمد خیالی ایله تانیش اولور، دئییلنه گؤره اونون قیزی ایله ائولنیر و بو مناسبتله گلشنیه طریقتی ایله ماراقلانماغا باشلاییر. بئله‌لیکله، «مناقب ابراهیم گولشنی» آدلی کیتابینی تورک دیلینده یازماغا قرار وئریر.

شیخ ابراهیم گولشنی، مولویه مکتبینه باغلی اولان گولشنیه طریقتی‌نین بانیسی‌دیر. تبریزده یاشادیغی دؤورده بو صوفی طریقتینی یایمیش و اونون حاققیندا دئییلن کرامتلر آذربایجانین اؤزوندن توتموش تورکیه‌یه قدر یاییلمیشدیر.

منی «مناقب ابراهیم گولشنی» کیتابینا جلب ائد‌ن اساس مقام، اونون ایچینده‌کی اطرافلی و ماراقلی معلوماتلاردیر. خصوصیله ایکی مسئله دیققتیمی چکدی:

1. «موغان ائلی» (ص. ۱۱۵) ایفاده‌سی،
2. «عبدالغنی الموغانی» (صص. ۸۹ و ۱۸۱) آدلی بیر شخصین آدی.

بو شخص، موغان و قاراباغ بؤلگه‌لرینده مشهور اولان، گولشنیه طریقتینه قارشی تبلیغاتلار آپاران متعصب شیخلردن بیری اولموشدور. مؤلف بو شخصله شیخ ابراهیم گولشنی آراسیندا باش وئر‌ن مباحثه‌لره ده اشاره ائدیر.

شیخ محیی‌ اثرینی آذربایجان تورپاقلاریندان باشلاییب شرقی آنادولویا قدر اوزاداراق مصرده تاماملاییر. او، آغ‌قویونلو دؤورونده‌کی آذربایجان محیطینی عکس ائتدیرن دَیَرلی معلوماتلار وئریر.

ان دیققت‌چکن جهت ایسه شیخ محیی‌نین دیلچی و لغت‌شناس عالیم اولماسی‌دیر. اونون قیرخدان چوخ اثری واردیر. ان اؤنملی یئنی‌لیکلریندن بیری «بالئی‌بئلن دیلی»‌دیر. دئییلن‌لره گؤره، بو دیل، سونرالار پولشالی دیلچی زامئنهوف طرفیندن یارادیلان «اسپرانتو» دیلینه بنزه‌ییر. شیخ محیی بو دیلی یالنیز یاراتماقلا کیفایتلنمه‌میش، «لغت و قواید بالئی‌بئلن» آدلی اثرینده اونون قراماتیکاسینی دا یازمیشدیر.
بوندان علاوه، «مصادرالصنایع اربعه» آدلی سؤزلوک اثری و حکمت و فلسفه موضوعسوندا «اخلاق کرام» تورکجه اثری ده یازمیشدیر.

قاجار دؤورو روس سیاحی خانیکوف، سیاحتنامه‌سینده (ص۲۶۵ و ۴۰۹) «بلهبلان» آدلی بیر دیله اشاره ائدیر کی چوخ گومان همان «بالئی‌بئلن» دیلی‌دیر.
بو سؤزلوک دؤرد دیلی احاطه ائدیر: تورک، فارس، عرب و بالئی‌بئلن.
مؤلف بو دیلی دؤرد اوغلونا اؤیرتمک اوچون هم سؤزلویو، هم ده قراماتیکانی حاضرلامیشدیر.
بئله‌لیکله، تورک دونیاسیندا زامئنهوفدان اوّل «اسپرانتو»یا بنزر بیر صونعی دیل یارادیلمیشدیر – هم ده قراماتیکاسی ایله بیرلیکده.
خوشبخت‌لیکدن بو اثر تورکیه‌ده پروف. دوکتور مصطفی کؤچ طرفیندن چاپ ائدیلمیشدیر.

✍️همت شهبازی
موغان –۱۳۹۸/۱۲/۲۵
🐫🐫
https://t.me/dusharge1