🔰
«جوهر / عَرَض»
«قدیم / حادث»
«واجب‌الوجود/ مومکون‌الوجود»
.
ارسطو «مئتافیزیکا» اثرینده گؤزه گؤرونمه‌ین نسنه‌لردن بحث ائدرکن بیر نوع «تانری» قوروجولوغونو تأسیس ائدیر. او، ایلک دفعه «جوهر»دن دانیشیر. «جوهر»، ازلی و ابدی‌دیر.

«از‌لی»، یعنی اوّل‌دن وار اولان، باشلانغیجی اولمایان، همیشه و هر زامان وار اولان زامان؛

«ابدی» آنلاییشی ایسه، یعنی هر زامان وار اولان موجود دئمکدیر.

اسلام فلسفه‌سینده «ازل»، تانرینین باشلانغیجی، «ابد» ایسه، تانرینین سونسوزلوغونو، داواملیغینی گؤستریر.

هر بیر شئیین معناسینین (مدلول) سببی (علتی): یا اؤزونده‌دیر، یا دا اؤزوندن کنار سببلرده. سببی اؤزونده اولان معنایا «جوهر»، سببی اؤزوندن آسیلی اولمایان یا دا اؤزونده اولمایان اشیا و معنایا ایسه «عرَض» یعنی سونرادان وار اولانا دئییلیر.
«جوهر» قایم بالذات‌دیر، اؤزوندن کنار دئییل. «عرَض» (آتریبوت) جوهرده وار اولاندیر. باشقا سؤزله، جوهر، سوبیئکت‌دیر، فاعل‌دیر، اؤزونه عاید اولاندیر. «عرَض» ایسه اوبیئکت یا نسنه‌دیر. سوبیئکت، اوبیئکتلری یارادا بیلیر. عرَض، جوهرین ایچینده دَییشیله بیلیر.

ارسطودان اؤنجه هومئرین اثرلرینده تصویر اولونان تانریلار، «حادث»، یعنی سونرادان یارانان «تانریلار»دیر: گؤی، یئر، سئوگی، حیات، عقل، دنیز تانریلاری، اصلینده سونرادان موجود اولان وارلیقلار ایدی. حال‌بوکی ارسطو بو تانریلاری فلسفه‌نین تصدیق ائتدییی وارلیقلار کیمی (عرَض یعنی سونرادان وار اولان) قبول ائدیردی.

بو آنلاییشلارین اثبات مئتودلاری اسلام فیلوسوفلاری طرفیندن مختلیف شکیلده ایشلنمیشدیر. بورا «قدیم و جدید یاناشمالار، حادث (باش وئرمه) و قدیم‌لیک، مومکونلوک و واجب‌لیک، تأسیس و اختراع، فطرت (کلام و تصوفدن «عنایت»)» مباحثه‌لری داخیلدیر. بو مئتودلارین بیر قیسمی علمی مشاهده و تجروبه‌لره ده اساسلانیر. مثلاً، مومکونلوک دلیلی ایله عالمین سمادا و آتموسفئرده باش وئرن دَییشیک‌لیکلر اساسیندا سونرادان یارانمیش اولدوغو (حادث) ثبوت ائدیلمه‌یه چالیشیلیردی.

بورادا کلامچی‌لار اساساً تانرینین «بیرلیینی» ثبوت ائتمک اوچون حدوث (باش وئرمه) دلیلیندن، فیلوسوفلار ایسه تانرینین وارلیغینی ثبوت ائتمک اوچون امکان (مومکونلوک) دلیلیندن استفاده ائدیردیلر.

اسلام فلسفه‌سینده «قدیم» و «حادث» آنلاییشلاری بیر-بیرینه ضد معنالار داشییر.

«قدیم»: ایلکین باشلانغیجدان موجود اولان، از‌لی وارلیق دئمکدیر. مثلاً، «تانری» سونرادان یارانماییب؛ اونون وارلیغی از‌لی‌دیر و باشلانغیجدان بری واردیر.

«حادث»: عرب دیلینده «حدَثَ» کؤکوندن گلیر و سونرادان یارانمیش، یعنی اوّلده اولمایان وارلیق دئمکدیر. «حَدَث» سؤزو «باش وئرن»، «اولایلاشان» آنلامیندادیر. بئله وارلیقلار «قدیم» دئییل، سونرادان یارانانلار، یعنی «حادث»لردیر. مثلاً تانری قدر قدیم اولمایان، اونون طرفیندن یارادیلان پیغمبرلیک مقامی «حادث» ساییلیر.

فضولی:

خلقه آغزین سیررینی هردم قیلیر اظهار سؤز
بو نه سیردیر کیم اولور هر لحظه یوخدان وار سؤز؟

«اولور هرلحظه یوخدان وار سؤز» دئینده، بوراداکی «سؤز»، «حادث» و «عرَض»دیر. «جوهرین ایچینده «سؤز»ون ماهیتی دییشیله بیلر. چونکی «سؤز» سونرادان یارانیر. قدیمدن بری انسانلار سسلری، تصویرلری و س. بیرلشدیریب الیفبا و سؤزلری یارادیبلار.
بئله‌لیکله، «حادث»(یعنی «حدوث»)، اوّللر اولمایان بیر شئیین یارادیلماسی‌دیر. اورتایا چیخان، سونرادان موجود اولان هر بیر وارلیق حادث ساییلیر. حادث وارلیقلار اؤز-اؤزونه دئییل، بیر سبب و یا یارادیجی واسطه‌سی ایله میدانا گلیرلر. مثلاً، ماسا اؤز-اؤزونه یارانماییب؛ اونو دوزلدن بیر سبب، بیر یارادان وار.

بو ایکی فلسفی تئرمینله (قدیم / حادث) یاناشی، داها ایکی اؤنملی آنلاییش دا موجوددور:
«واجب‌الوجود»(واجب و ضروری وارلیق) و «ممکن‌الوجود» (مومکون وارلیق).

واجب وارلیق:
ازلدن بری موجود اولان، وارلیغی هئچ نه‌دن آسیلی اولمایان، اؤز-اؤزلویونده موجود اولان وارلیق‌دیر. واجب وارلیقلار تصور ائدیلمه‌سی مومکون اولمایان، بوتون کامل‌لیکلری اؤزونده بیرلشدیرن اوجا وارلیق‌دیر. او، بیزیم دوشونجه‌میزین فوقونده‌دیر و بوتون وارلیغین سببی‌دیر. تصوور ائتدییمیز بوتون کمالات و مثبت دَیَرلر اونون وارلیغیندا موجوددور. بو آنلاییش یالنیز تانرییا عایددیر. او هم از‌لی، هم ده ابدی‌دیر.

مومکون وارلیق:
موجودلوغو باشقا بیر سببدن آسیلی اولان وارلیق‌دیر. سویودوجو، ماسا، کیتاب و چیراق کیمی اشیالار بیر یارادیجییا احتیاج دویدوقلاری اوچون مومکون وارلیقلار ساییلیر و بو سببدن حادث‌دیرلر.
.
واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود آنلاییشلارینین اورتاق نقطه‌سی «وجود»، یعنی «وارلیق» سؤزودور. اسلام فلسفه‌سینده »وجود/وارلیق» آنلاییشی ایکی اساس کاتئقورییا ایله ایضاح اولونور:
واجب وارلیق(تانری) و مومکون وارلیقلار (عالم و مخلوقات).

.
✍همت شهبازی
#⃣ #فلسفه
🪑
https://t.me/dusharge1