صرب‌ها: مخالف رژیم میلوشویچ اما متحد در برابر حمله ‌ناتو

در مارس ۱۹۹۹، ائتلاف ناتو به رهبری آمریکا بمباران گسترده صربستان را آغاز کرد؛ حمله‌ای که به‌عنوان «مداخله بشردوستانه» در واکنش به کشتار و پاکسازی قومی کوزوویی‌ها توسط نیروهای صرب توجیه شد. در آن زمان، رژیم اقتدارگرای اسلوبودان میلوشویچ با سانسور، سرکوب و خشونت کشور را اداره می‌کرد و بسیاری او را به‌عنوان جنایتکار جنگی می‌شناختند.

افکار عمومی غرب که هنوز فجایع بوسنی در حافظه‌اش تازه بود، انتظار داشت این بمباران مردم صربستان را علیه رژیم شورانده و موجب سقوط آن شود. اما خلاف تصور، مردم به خیابان آمدند تا نه علیه میلوشویچ، بلکه علیه ناتو اعتراض کنند؛ پلاکاردهایی در دست گرفتند که کلینتون را با سلاطین عثمانی و بمباران ناتو را با حمله نازی‌ها مقایسه می‌کرد.

دانیلو ماندیچ، استاد جامعه‌شناسی سیاسی در دانشگاه هاروارد، نشان می‌دهد که مداخله خارجی به‌جای شورش مردمی، سبب وحدت ملی شد. این همبستگی ریشه در «اسطوره‌شناسی ملی» صرب‌ها داشت: تصوری تاریخی از ملت صرب به‌عنوان ملتی «تنها و قربانی بیگانگان» که بارها از سوی قدرت‌های خارجی سرکوب شده است. رژیم میلوشویچ نیز این احساسات را تشدید کرد و بمباران ناتو را هم‌سنگ حمله نازی‌ها در ۱۹۴۱ جلوه داد. در نتیجه، حتی شهرهایی که پایگاه اپوزیسیون ضد‌میلوشویچ بودند، در جریان حمله به همان اندازه مناطق حامی رژیم در حمایت از دولت همبستگی نشان دادند.

ناتو ادعا می‌کرد تنها اهداف نظامی را می‌زند، اما زیرساخت‌های غیرنظامی، بیمارستان‌ها و مناطق مسکونی نیز به شدت آسیب دیدند. حجم بمب‌های ریخته‌شده به‌مراتب بیشتر از جنگ جهانی دوم بود. این واقعیت، همراه با تخریب شهرهایی که تحت کنترل اپوزیسیون بودند، در چشم مردم «نشانه بی‌اعتنایی ناتو به جنبش‌های دموکراتیک صربستان» تعبیر شد. در نتیجه، حتی مخالفان سرسخت رژیم نیز به‌طور موقت پشت حکومت ایستادند.

ماندیچ در پژوهش‌هایش نشان می‌دهد که حمایت از میلوشویچ در طول بمباران، حتی با وجود افزایش سرکوب داخلی، تقریباً ثابت ماند. دلیل اصلی این امر نه سیاست‌های دولت، بلکه تهدید خارجی بود که حس همبستگی ملی را بر هر اختلاف داخلی چیره کرد. شهروندان صرب با برگزاری کنسرت، شب شعر، مسابقات و نمایش‌های خیابانی تلاش می‌کردند «ادامه عادی زندگی» را به رخ بکشند، هرچند در ادامه، خستگی و ناامیدی جای مقاومت اولیه را گرفت.

اما پرسش اصلی این است: امروز، بیش از دو دهه بعد، صرب‌ها چه نگاهی به این بمباران دارند؟ الکساندر دوکیچ، پژوهشگر علوم سیاسی، نشان می‌دهد که اکثریت جامعه صربستان همچنان خود را «قربانی تجاوز ناتو» می‌دانند. این روایت غالب، فضایی برای تأمل درباره جنایات دهه ۹۰ صربستان باقی نگذاشته است. حتی اپوزیسیون مترقی نیز در این مظلوم‌نمایی شریک‌اند. رسانه‌ها، روحانیت ارتدوکس و روشنفکران عامه‌پسند طی این سال‌ها تصویر صرب‌ها را تنها به‌عنوان قربانی همسایگان و غرب بازتولید کرده‌اند و کمتر کسی درباره مسئولیت‌های دولت میلوشویچ سخن می‌گوید.

دوکیچ می‌گوید حتی بخش‌هایی از اپوزیسیون لیبرال‌ و مترقی‌ صربستان هم همین روایت‌ها را ترویج می‌کنند. به عنوان مثال، ووک یرمیچ، رهبر حزب میانه‌گرای «مردم»، در سال‌روز آغاز بمباران در توییتر نوشت که عملیات ناتو علیه ملت صربستان بود و نه علیه رژیم میلوشویچ. او این توییت را با عکسی از بغداد در حال سوختن تزیین کرد.حتی دوبریسا وسلینوویچ، رهبر جبهه‌ی سیاسی سبز-لیبرال، هم توییت خود را در آن روز با محکومیت «تجاوز ناتو» آغاز کرد.

به زعم دوکیچ کاملاً امکان‌پذیر است که برای مرگ غیرنظامیان در جریان بمباران‌ها عزاداری کرد و همزمان پذیرفت که میلوشویچ جنایتکاری جنگی بودند که ویرانی را برای کشور خود به ارمغان آورد: «هیچ صرب عاقلی بمباران کشور خود را نمی‌پسندد، اما هر شهروند اخلاق‌مدار و شرافتمند صربستان زمانی که مشخص شد میلوشویچ در حال آغاز درگیری دیگری است، باید حمایت از او را متوقف می‌کرد.»

او از این تأسف می‌خورد که فرصت تأمل ملی در این دو دهه از دست رفته و بجایش تفکر سیاه و سفیدی در صربستان غالب شده که تنها خود را مظلوم ماجرا می‌پندارد. چکیده‌ای از این پژوهش را در زیر بخوانید:

https://daneshkadeh.org/global/14392/
@Daneshkadeh_org