اگر چند دقیقه با یک پزشک صد سال پیش صحبت میکردیم، احتمالاً خیلی از چیزهای پزشکی امروز برایش شبیه معجزه بود:
آنتیبیوتیکها، واکسنها، ICU، جراحیهای پیچیده، CT و MRI، درمان سکته قلبی، مراقبت از نوزادان بسیار نارس...
بیماریهایی که زمانی میتوانستند حکم مرگ داشته باشند، امروز در بسیاری از موارد قابل پیشگیری، درمان یا کنترلاند.
اما با وجود همه این پیشرفتها، یک جمله را زیاد میشنویم:
«قدیما مردم سالمتر بودند...»
واقعاً؟
یا این جمله بخشی از یک پارادوکس جالب پزشکی است؟
1️⃣ امروز چیزهای بیشتری را میبینیم
هرچه ابزار تشخیصی دقیقتر شده، چیزهایی را پیدا میکنیم که قبلاً اصلاً امکان پیدا کردنشان وجود نداشت.
گاهی حتی چیزی را پیدا میکنیم که واقعاً وجود دارد، اما ممکن است هیچوقت به فرد آسیب نزند.
یک مثال جالب:
در یک مرور نظاممند از ۲۴ مطالعه اتوپسی، روی مجموع ۷۸۹۷ نفر، شیوع متوسط Occult papillary thyroid carcinoma حدود ۷.۶٪ گزارش شد. بیشتر این تومورها زیر یک سانتیمتر بودند و در این مجموعه، شواهدی از درگیری غدد لنفاوی، تهاجم خارج تیروئید یا متاستاز دوردست گزارش نشده بود. این افراد پیش از اتوپسی تشخیص بالینی بیماری تیروئید نداشتند و علت مرگشان چیز دیگری بود.
اینجاست که مفهوم Overdiagnosis مهم میشود:
یعنی بیماری یا ضایعهای را تشخیص بدهیم که واقعاً وجود دارد، اما اگر هرگز شناسایی نمیشد، احتمالاً در طول زندگی فرد باعث علامت، آسیب یا مرگ نمیشد.
پس:
بیشتر شدن بیماریهای تشخیصدادهشده، الزاماً به معنی بیشتر شدن بیماریهای خطرناک نیست.
گاهی ما فقط بیماری را بهتر میبینیم.
2️⃣ از طرف دیگر، ما خیلی بیشتر زنده میمانیم
در سال ۱۹۰۰، امید به زندگی متوسط در جهان حدود ۳۲ سال بود؛ در سال ۲۰۲۳ این عدد به حدود ۷۳ سال رسیده است.
اما یک سوءتفاهم رایج اینجاست:
۳۲ سال به این معنی نبود که مردم قدیم معمولاً در ۳۲سالگی میمردند.
مرگومیر بالای نوزادان و کودکان، بیماریهای عفونی، سوءتغذیه و شرایط سخت زندگی، امید به زندگی را بهشدت پایین میآوردند.
ضمن اینکه افزایش طول عمر فقط نتیجه کاهش مرگومیر کودکان نبوده؛ انسانها در سنین بالاتر هم امروز شانس بیشتری برای زنده ماندن دارند.
و این یعنی یک اتفاق مهم:
وقتی تعداد بیشتری از مردم به سنین بالاتر میرسند، طبیعتاً فرصت بیشتری هم برای دیدن بیماریهای مزمن و بیماریهای وابسته به سن پیدا میکنیم.
در اپیدمیولوژی به این تغییر الگو، Epidemiological Transition میگوییم؛ یعنی با کاهش سهم بسیاری از بیماریهای عفونی و مرگ زودرس، بیماریهای مزمن و غیرواگیر سهم بیشتری از بار بیماری را به خود اختصاص میدهند.
پس:
بعضی بیماریها تازه به وجود نیامدهاند؛ ما تازه فرصت بیشتری برای دیدنشان پیدا کردهایم.
3️⃣ پس تا اینجا، کدام طرف درست میگوید؟
اگر سؤال این باشد:
«آیا پزشکی مدرن توانسته انسانها را از مرگ زودرس نجات دهد؟»
جواب تقریباً روشن است:
بله، به شکل عظیمی.
اما این هنوز جواب سؤال اصلی نیست.
چون در واقع سه سؤال متفاوت داریم:
• چقدر زندگی میکنیم؟
• چند سال را سالم زندگی میکنیم؟
• و اصلاً این سالهای زندگی را چقدر خوب زندگی میکنیم؟
برای سؤال دوم، یک شاخص جالب وجود دارد:
HALE
Healthy Life Expectancy
به زبان ساده، HALE تخمین میزند که یک فرد با درنظرگرفتن الگوهای فعلی مرگومیر، بیماری و ناتوانی، چند سال از عمر مورد انتظارش را به شکل معادلِ زندگی در سلامت کامل طی خواهد کرد.
یعنی فقط نمیپرسد:
«چند سال زندهای؟»
بلکه سالهایی را که با بیماری و ناتوانی سپری میشوند نیز در محاسبه وارد میکند و بر اساس شدت آنها، از «سالهای سالم» کم میشود.
مثلاً اگر دو نفر هر دو ۸۰ سال عمر کنند، اما یکی سالهای بیشتری را با بیماری و محدودیت قابلتوجه زندگی کند، HALE این دو نفر لزوماً یکسان نخواهد بود.
و جالب اینکه بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، امید به زندگی جهانی حدود ۶.۴ سال افزایش یافت؛ در حالی که HALE حدود ۵.۳ سال افزایش پیدا کرد: از ۵۸.۱ به ۶۳.۵ سال.
یعنی ما فقط بیشتر زنده نماندیم؛
سالهای سالم زندگی هم افزایش پیدا کردند.
اما این افزایش کاملاً همپای افزایش طول عمر نبود.
و اینجاست که سؤال جالبتر شروع میشود:
اگر پزشکی توانسته هم عمر ما را بیشتر کند و هم سالهای سالم زندگیمان را افزایش دهد...
پس چرا هنوز گاهی حس میکنیم:
«قدیما مردم حال بهتری داشتند»؟
اما سؤال سوم که چه حسی یه این زندگی داریم داستان متفاوتی دارد.
و شاید همینجا باشد که جملهی
«قدیما مردم سالمتر بودند»
دوباره به ذهنمان برگردد.
🔸 چون ممکن است مسئله فقط این نباشد که بدن انسان امروز چه وضعی دارد.
شاید باید بپرسیم:
خودِ انسان امروز چه حالی دارد؟
📌 ادامه دارد...
🖌 دکتر امیرمحمد صادقی
🖇 @BeyondPapers
#lvl1 #p1