خیابان و قدرت مؤسس ـــــــــــــــــ

میلاد روشنی پایان

ـــــــــــــــــــ یادداشت روز

خیابان‌های امروز ایران ظاهراً صحنه‌ی پیروزی پهلوی‌دوستان بر پهلوی‌ستیزان‌ است، اما نکته‌ی مهم این است که با توجه به سطح عاملیت سیاسی این دو گروه از ابتدا نبردی در کار نبوده است که حالا یک پیروز داشته باشد. گروه‌های پهلوی‌ستیز که خود را دموکراسی‌خواه و جمهوری‌خواه می‌نامند، اساساً متشکل از مجموعه‌ای پراکنده از منتقدان وضع موجود در حوزه‌ی عمومی انتقادند که حامل مجموعه‌ای از ارزش‌ها و فانتاسم‌های کلّی اخلاقی هستند. مثلاً می‌توانند برای گروهی از همفکران خود درباره‌ی عدالت، آزادی، دموکراسی، و اهمیت مردم حرف بزنند و با توجه به فیدبک‌هایی که می‌گیرند به مفسران رژیم‌های حقیقت تبدیل شوند.

اما این‌ افراد بنا بر نقش و کارویژه‌‌ی انتقادی خود، هرگز نمی‌توانند پیوندی ارگانیک میان اراده و تخیل ملّی برقرار کنند. به بیان دیگر، آنها ممکن است واجد قدرت هنجاری باشند اما فاقد قدرت مؤسس هستند. به همین دلیل، سکوت و عدم همراهی بسیاری از آدم‌های سرشناس این گروه با جریانی که در خیابان شکل گرفته، احتمالاً ناشی از آن است که آنها برای نخستین بار از این واقعیت شوک‌آور آگاه می‌شوند که برخلاف تصور همیشگی خود فاقد چنین قدرت مؤسسی‌ هستند. البته از ابتدا هم قرار نبوده آنها دارای چنین قدرتی باشند. اینکه چنین قدرتی را برای خود متصور بودند، بیشتر ناشی از فقدان سپهر سیاسی در ایران بوده است.

قدرت مؤسس صرفاً پس از تراکم رادیکال تخیّل ملی در یک روح جمعی به دست می‌آید. چگال‌ترین نقطه‌ی این تراکم جایگاه رهبر ملّی است. بنابراین مردمی که رهبر خود را در خیابان صدا می‌زنند در واقع آن قدرت مؤسسی را صدا می‌زنند که دوران جدید را پیشاپیش در تصور آنها ساخته است، و فقط کافی‌ست در لحظه‌ی انقلاب روی زمین محقق شود.

اینکه هنوز گروه‌های پهلوی‌ستیز نمی‌توانند رهبری از میان خود انتخاب کنند و یا اساساً به ایده‌ی رهبر باور ندارند، به دلیل آن است که توان تولید چنین تصوری را ندارند. چنین تصوری هیچ‌گاه صرفاً با تلاش‌ها و مبارزه‌های روشنفکرانه به دست نمی‌آید، بلکه بخشی از آن ناشی از پیوندهای عاطفی غریبی‌ست که در فرایندهای مرموز و نیمه اساطیری-نیمه‌آیینی تاریخ شکل می‌گیرد. به همین ترتیب است که مثلاً قدرت کلمات در لکچر اکتیویست‌‌های روشنگری درباره‌ی معایب ظلم تفاوتی ذاتی دارد با توان جادویی جمله‌‌ی «نور بر تاریکی پیروز است».


ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

■ به «بارو» بپیوندید.

■ B A R U