✳️ استناد به حدیث در مسائل اجتماعی؛ چرا باید احتیاط کرد؟
✍️ #مهدی_مهریزی
🔸استناد به حدیث در حوزه مسائل اجتماعی یا حقوق اجتماعی، مشکلات خاصی دارد که در امور عبادی و اخلاقی نیست. در حوزه مسائل اجتماعی، عقلا به درک و تجربه خود توجه دارند و نمیتوانند در برابر هر حکمی تسلیم باشند؛ چون پای حقوق مردم در میان است.
بنابراین، آن تسامح و تساهلی که در برخی احکام فردی وجود دارد، اینجا ممکن نیست. آثار استناد به حدیث در این قلمرو، با جان و مال و آبروی انسانها سر و کار دارد و از این رو اهمیت خاصی پیدا میکند.
🔸 هفت مشکل مهم در استناد به حدیث
مهمترین مشکلات استناد به حدیث را میتوان در هفت مسئله خلاصه کرد:
۱. غلبه نقل شفاهی: در دو قرن اول، نقل حدیث عمدتاً شفاهی بوده و میان شنیدن و نوشتن حدیث فاصله وجود داشته است؛ مسئلهای که زمینه فراموشی، خطا در شنیدن و تلفظ را فراهم میکرد.
۲. عدم نقطهگذاری خط عربی: تا قرن دوم یا سوم، خط عربی نقطهگذاری نشده بود و این مسئله در مواردی خوانشهای متفاوت و تصحیف و بدخوانی را به دنبال داشته است.
۳. نقل به معنا: محدثین شیعه و سنی، نقل به معنا را جایز میدانستند. به همین دلیل، برخی عالمان، خصوصیات لفظی روایات را قابل استناد نمیدانستند.
۴. وضع و جعل: تقریباً واقعیتی است که کسی آن را انکار نمیکند که در دوره حضور، حدیث جعلی وجود داشته است؛ اگر بحثی باشد، در کم و کیف آن است.
۵. وضعیت نسخهها و استنساخ: بسیاری از نسخههای کتابهای روایی به خط مؤلف نیست و استنساخ، مشکلاتی مانند تصحیف، بدخوانی و ناخوانایی دارد. حتی گاهی مسئله دستکاریهای ایدئولوژیک نیز قابل طرح است.
۶. اسناد و مسائل رجالی: ما سلسلههای سند را بر اساس توثیقات علمای رجال ارزیابی میکنیم؛ در حالی که خود این توثیقات نیز در مواردی مرسل است. این اشکال، بهویژه در استناد به روایاتی که قرار است بر اساس آنها احکام سنگین صادر شود، جدی است.
۷. تفکیک نشدن حیثیتهای مختلف معصوم: شیعه و اهل سنت، فیالجمله پذیرفتهاند که معصوم، افزون بر حیثیت وحیانی، حیثیت فردی و حکومتی نیز داشته است؛ اما دقیقاً نمیدانیم کدام رفتار حکومتی بوده و کدام رفتار، به تعبیر مرحوم صدر، تبلیغی و دائمی.
🔸 آیا میتوان بر اساس این متون حکم سنگین صادر کرد؟
این مشکلات هفتگانه، همه مشکلات استناد به حدیث نیست. فقها و اصولیها با هر یک از آنها که برخورد کردهاند، به اصول عقلایی متوسل شده و مسئله را حل کردهاند؛ اما اگر متنی داشته باشیم که این مشکلات را با هم دارد، آیا اصلی وجود دارد که همه مشکلات را رفع کند؟
چگونه میتوان بر اساس متونی که هنوز مشکلاتشان رفع نشده، کسی را کشت یا جریمه کرد؟
🔸 لزوم احتیاط در حقوق انسانها
به نظر میرسد ما در حوزه مسائل اجتماعی و حقوق انسانها، خواه دماء باشد، خواه امور مالی و خواه آزادیهای انسان، باید احتیاط کنیم.
سیره عقلا هم این است که اگر با خبری مواجه شوند که حتی از نظر فقهی صحیح و موثق است، اما مربوط به دماء یا حقوق اولیه انسانها میشود، احتیاط میکنند. واقعاً هم استناد به خبر واحد در امور مهمه، دور از احتیاط است.
🔰 برگرفته از «آسیبشناسی استناد به حدیث در حوزۀ مسائل اجتماعی»
⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)
Post #3371
256