✳️ نماز باران، تقابل دو نگاه معرفتی به غیر مسلمانان
✍️ #سیدمحمدعلی_ایازی
نحوه مواجهه فقه با غیرمسلمانان، تنها به احکام خاصی که در ابواب عبادات و معاملات درباره آنان آمده محدود نمیشود، بلکه تا حد زیادی از نوع تلقی فقیه از انسان، جایگاه او در نظام آفرینش، رحمت الهی و امکان رابطه او با خداوند تأثیر میپذیرد. از این رو، برخی مسائل فرعی و کمتر مبتلابه فقهی میتوانند بهمنزله آینهای برای آشکار ساختن مبانی معرفتی و کلامی نهفته در اجتهاد فقهی عمل کنند.
مشارکت غیرمسلمانان در «نماز استسقاء» از جمله این مسائل است؛ مسئلهای که با وجود فقدان نص خاص درباره جواز یا منع حضور آنان، در فقه شیعه و سنی محل اختلاف قرار گرفته و آرای متنوعی از منع و کراهت تا جواز مشارکت آنان پدید آمده است.
این مسئله با وجود فرعی و کمابتلا بودن، نمونهای روشن از تأثیر انسانشناسی و الهیات فقیه بر فرآیند استنباط است؛ بهگونهای که تعریف «خودی» و «غیرخودی» میتواند حتی دامنه رابطه انسان با خداوند و حق او برای دعا و نیایش را تحت تأثیر قرار دهد. در برابر این نگاه، رویکردی که انسان را پیش از هر تقسیم اعتباری، آفریده و بنده خداوند میداند، زمینه گستردهتری برای همزیستی، کرامت انسانی و مناسبات مسالمتآمیز فراهم میکند.
به عبارت دیگر، مسئله نماز باران، در ظاهر پرسشی درباره یک عمل عبادی است؛ اما در عمق خود، پرسشی درباره انسان است: آیا انسان بیرون از مرز اعتقادی ما، همچنان میتواند مخاطب رحمت خداوند، صاحب دعا، دارای کرامت و حتی اهل نجات باشد؟
تاریخ فقه نشان میدهد که دو نگاه درباره «دیگری دینی» در کنار یکدیگر وجود داشته است: نگاهی که تفاوت اعتقادی را به محرومیت از رحمت، پذیرش دعا و سعادت پیوند میزند، و نگاهی که میان تفاوت عقیده و محرومیت از رحمت الهی ملازمهای نمیبیند.
ظرفیت نواندیشی دینی در روزگار ما آن است که با بازخوانی مبانی انسانشناختی، قرآنی و کلامی این دو رویکرد، از انحصارگرایی نجاتمحور به سوی الهیاتی حرکت کند که ضمن حفظ باور به حقیقت دینی، امکان کرامت، خیر، تقرب و نجات انسانِ دیگری را نیز به رسمیت میشناسد.
بنابراین بحث از «نماز باران» آینهای است که از خلال آن میتوان تحول نگاه فقه به انسانِ دیگر، مفهوم نجات، رحمت الهی، رواداری و نسبت میان حقانیت و کرامت انسانی را مشاهده کرد.
🔰 برشی از «کتاب "در آسمان فقاهت شیعی"؛ از میراث فقاهت تا افقهای نواندیشی»
⚡️ پژوهشکده اندیشه دینی معاصر (آدم)
Post #3369
501