2️⃣
✳️ (تحلیل نقش محقق کرکی و علامه مجلسی)
برای درک صحیح جایگاه و خدمات علامه مجلسی (رضوان الله علیه)، ضروری است به زمینه تاریخی پیش از ایشان و بستری که در آن نشو و نما یافت، بازگردیم. نقطه عطف این دوران، قیام شاه اسماعیل صفوی در سال نهصد و هفت هجری قمری است. چنانکه مشهور است، وی در حالی که تنها شانزده سال داشت، در اردبیل نهضت خود را آغاز نمود.
پس از قیام شاه اسماعیل حد أقل قریب به یک دهه زمان لازم بود تا حکومت نوپای او استقرار یافته و اوضاع کشور به ثبات نسبی برسد. درک این نکته حائز اهمیت است که در آن زمان، ایران سرزمینی با اکثریت قاطع اهل سنت بود. به جز چند شهر معدود و پراکنده شیعه‌نشین، نظیر قم، سبزوار، استرآباد و برخی نواحی جنوبی مانند: خوزستان و بوشهر، سایر بلاد ایران بر مذهب تسنن بودند. مردمان، حقیقتاً و به صورت آباء و اجدادی، سنی‌مذهب بودند.
بنابراین، تغییر ذهنیت‌ها، فرهنگ، فقه، عقاید، اخلاق و منشی که ریشه در باورهای موروثی داشت، امری سهل و آسان نبود.
این دگرگونی عظیم، فرآیندی تدریجی و زمان‌بر بود که به تلاش و مجاهدتی فراتر از یک روز، یک سال یا حتی یک دهه نیاز داشت.
در این میان، نخستین و برجسته‌ترین شخصیتی که حق عظیمی بر گردن تمام شیعیان ایران و حتی دیگر مناطق مانند لبنان و عراق دارد، بی‌شک مرحوم محقق کرکی، علی بن حسین بن عبدالعالی (اعلی الله مقامه الشریف) است.
از وفات محقق کرکی در سال نهصد و چهل تا حدود سال هزار و سی و هشت هجری قمری که سال ولادت علامه مجلسی است (با اختلافی جزئی در منابع)، تقریباً یک قرن فاصله وجود دارد. در طول این یکصد سال، بزرگان دین کوشش‌های سترگ و جانانه‌ای به انجام رساندند تا ذهنیت‌های عامیانه و تعصبات برآمده از مذهب پیشین را به تدریج بزدایند.
این فرآیند مستلزم آن بود که نسل‌های قدیمی‌تر سپری شوند و نسل‌های جدید با معارف زلال اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) تربیت گردند.
خدمات علامه مجلسی در ترجمه و ترویج معارف اهل بیت به زبان فارسی در آن عصر، تمامی میراث گران‌سنگ و متون اصلی شیعه به زبان عربی مدون بود، حال آنکه عموم مردم ایران، فارسی‌زبان بودند. این امر، امکان ارتباط مستقیم و بی‌واسطه ایشان با معارف اهل بیت (علیهم الصلاة و السلام) را عملاً از میان می‌برد. در چنین بستری، علامه مجلسی (رضوان الله علیه) به اقدامی سترگ و بی‌بدیل دست زد که شاید پیش از ایشان، هیچ‌یک از بزرگان شیعه در این مقیاس وسیع به آن نپرداخته بود: ترجمه نظام‌مند و گسترده علوم و معارف اهل بیت به زبان فارسی تا در دسترس همگان قرار گیرد.
این اقدام عظیم، حرکتی بنیادین برای عمومی‌سازی معارف دینی بود. به عنوان نمونه، ایشان کتاب دعای «زاد المعاد» را مشخصاً برای استفاده عموم مردم تألیف نمودند. هرچند پیش از ایشان، کتب ارزشمند و معتبری در حوزه دعا و عبادات همچون «مصباح المتهجد» تألیف شیخ طوسی و «اقبال الاعمال» اثر سید بن طاووس وجود داشت، اما این آثار عمدتاً در میان اهل علم و خواص رواج داشت و برای توده مردم، به همان سهولت قابل استفاده نبود.
علامه مجلسی بر آن شد تا مجموعه‌ای مرتب، منضبط و قابل فهم برای همگان فراهم آورد. البته نمی‌توان گفت که پیش از ایشان هیچ اثری به زبان فارسی نگاشته نشده بود؛ اما بی‌شک هیچ‌کدام از آن آثار، از حیث جامعیت، زیبایی ادبی، روانی و سادگی بیان به پای تألیفات ایشان نمی‌رسید. از همین روست که گفته می‌شود تشیع در طول سیصد سال اخیر، مرهون مجاهدت‌های علمی و فرهنگی علامه مجلسی است.

✅️ بطلان ادعای ابهام در اصول عقیدتی شیعه تا پیش از شیخ مفید
با این همه، باید توجه داشت که نقش عظیم علامه مجلسی، «حفظ و ترویج» میراث موجود بود، نه «تأسیس» اصولی که پیش از آن نامعلوم بوده باشد.

این نکته، در نقطه مقابل دیدگاهی قرار می‌گیرد که بر اساس آن ادعا می‌شود:
«اهم اصول عقیدتی شیعه تا پیش از قرن چهارم و پنجم و ظهور بزرگانی چون شیخ مفید (ره) در هاله‌ای از ابهام قرار داشت.»
چنین ادعایی، به‌کلی باطل و فاقد اعتبار است. حقیقت آن است که اصول و مبانی اعتقادی، پیش از آن دوران نیز توسط بزرگان دین تبیین، تحلیل و تدوین شده بود و کتاب‌های بی‌شماری در این زمینه به رشته تحریر درآمده بود، هر چند عمده ی آنها در بستر حوادث روزگار نابود شده است.
البته می‌توان به عنوان یک فرض پذیرفت که در برخی «فروعات و مسائل دقیق علمی» که از درجه اهمیت اصول بنیادین برخوردار نبودند، مباحثاتی وجود داشته که مرحوم شیخ مفید و پس از ایشان، شاگردان برجسته‌اش همچون سید شریف مرتضی، ابويعلى جعفرى، أبوالصلاح حلبى و شیخ طوسی، هر یک در تکمیل و تنقیح گوشه‌ای از آن نقش ایفا کردند. این امری طبیعی در پویایی یک مکتب علمی است.
اما تعمیم این مسئله به «اهم اصول عقیدتی» و ادعای وجود ابهام و اجمال در کلیت مکتب تا آن زمان، به هیچ وجه پذیرفتنی نیست.


📌السيد الموسوي