📝 بازدارندگی هسته‌ای؛ وقتی مفاهیم را با هم اشتباه می‌گیریم!

🔹 محمدجواد ظریف برای نقد کارآمدی سلاح هسته‌ای، به دو نمونه استناد می‌کند: اسرائیل با وجود برخورداری از این سلاح هدف حمله قرار گرفته و شوروی نیز با وجود زرادخانه عظیم اتمی فروپاشیده است. اما آیا این دو نمونه واقعاً ناکارآمدی بازدارندگی هسته‌ای را ثابت می‌کنند؟ اشکال اصلی این استدلال، خلط میان بازدارندگی نظامی، امنیت ملی و بقای سیاسی یک نظام است.

🏛 شوروی را بمب اتم نمی‌توانست از فروپاشی داخلی نجات دهد! اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ بر اثر حمله نظامی آمریکا سقوط نکرد؛ بلکه بحران اقتصادی، فرسایش مشروعیت ایدئولوژیک، ناکارآمدی ساختار سیاسی، رشد ملی‌گرایی و تحولات دوران گورباچف در فروپاشی آن نقش داشتند. سلاح هسته‌ای قرار نبود مشکلات اقتصادی را حل کند، اختلافات داخلی را از بین ببرد یا جمهوری‌های جداشده را در اتحاد نگه دارد؛ کارکرد اصلی آن، بازداشتن دشمن خارجی از جنگی ویرانگر بود. پس نمی‌توان از ناتوانی این سلاح در حل بحران‌های داخلی، بی‌فایده بودن آن در بازدارندگی نظامی را نتیجه گرفت.

🛡️ نکته مهم‌تر اینکه شوروی در دوران جنگ سرد، با وجود رقابت شدید با آمریکا، هدف تهاجم نظامی مستقیم این کشور برای سرنگونی حکومتش قرار نگرفت. البته نمی‌توان این واقعیت را صرفاً به سلاح هسته‌ای نسبت داد؛ اما همین تجربه نشان می‌دهد که فروپاشی داخلی یک قدرت هسته‌ای، به‌خودی‌خود دلیل شکست بازدارندگی خارجی آن نیست.

⚔️ درباره اسرائیل هم باید میان حمله‌پذیری و شکست بازدارندگی تفاوت گذاشت. هیچ نظریه معتبر راهبردی نمی‌گوید برخورداری از سلاح هسته‌ای، یک کشور را در برابر هر نوع حمله‌ای مصون می‌کند. بازدارندگی به معنای پایان دادن به تمام خصومت‌ها نیست؛ بلکه می‌کوشد محاسبات دشمن را تغییر دهد و او را از اقداماتی بازدارد که هزینه‌هایی غیرقابل‌تحمل دارند. حملات محدود، جنگ‌های نیابتی و درگیری‌های متعارف ممکن است همچنان رخ دهند؛ زیرا تهدید به استفاده از سلاح هسته‌ای در پاسخ به هر حمله محدودی، لزوماً معتبر یا عقلانی نیست.

🎯 جناب دکتر! معیار بازدارندگی این نیست که دشمن هیچ‌وقت حمله نکند؛ مسئله این است که تا کجا جرئت پیشروی داشته باشد. ممکن است دشمن در سطوح پایین‌تر درگیری دست به اقدام بزند، اما از عبور از آستانه جنگی تمام‌عیار با پیامدهای وجودی خودداری کند. بنابراین، وقوع یک حمله به‌تنهایی شکست بازدارندگی را ثابت نمی‌کند؛ همان‌طور که برخورداری از سلاح هسته‌ای نیز امنیت مطلق به همراه نمی‌آورد. بازدارندگی نه مطلق است و نه در همه سطوح درگیری یکسان عمل می‌کند.

⚖️ در نهایت، من با برخی دیدگاه‌های دکتر ظریف درباره بازدارندگی اختلاف‌نظر جدی و بنیادین دارم؛ اما معتقدم در بحث‌های تخصصی، منطق و استدلال نباید قربانی خشم، بدبینی و پیش‌داوری شود. نقد یک دیدگاه با تخریب صاحب آن تفاوت دارد. می‌توان استدلالی را نادرست دانست، شواهدش را به چالش کشید و حتی با نتیجه‌گیری آن به‌شدت مخالف بود، بی‌آنکه درباره نیت و شخصیت گوینده قضاوت کرد. اختلاف‌نظر، هرقدر عمیق باشد، مجوز بی‌احترامی نیست؛ اتفاقاً هرچه موضوع حساس‌تر باشد، انصاف علمی و احترام متقابل ضرورت بیشتری دارد.

💓 @Alghadir_fa