2012-ci il dekabrın 5-də Vaşinqtonda keçirilən Konqres dinləmələri ilk baxışdan İran və Qafqazla bağlı adi bir müzakirəyə bənzəyirdi. Amma əslində belə deyildi.

Həmin vaxt İndiana ştatından respublikaçı konqresmen Den Börton Nümayəndələr Palatasının Avropa və Avrasiya üzrə alt komitəsinə sədrlik edirdi. Dinləmələrin əsas şahidi Qafqaz üzrə fəlsəfə doktoru, Harvard Universitetinin Xəzər Araşdırmaları Proqramının keçmiş elmi direktoru Brenda Şaffer idi. Börton onu “masadakı ən gözəl xanım” kimi təqdim etdi. Şaffer qanunvericilərə xəbərdarlıq edirdi ki, İran regionda Qərblə müttəfiq olan ölkələrdə, xüsusilə də özünün kiçik, lakin neftlə zəngin qonşusu Azərbaycanda sabitliyi pozur.

Lakin həm Börtonun, həm də Şafferin Azərbaycanla komitəyə açıqlamadıqları əlaqələri var idi.

Dinləmələrdən qısa müddət sonra Börton Nümayəndələr Palatasından istefa verdi və Azərbaycan-Amerika Alyansının idarə heyətinin sədri vəzifəsinə keçdi. İki ölkə arasında daha sıx münasibətləri təşviq edən bu lobbi təşkilatının, görünür, Azərbaycan prezidentinə yaxın bir ailə tərəfindən maliyyələşdirildiyi bildirilirdi.

Şaffer isə Konqresdəki digər çıxışlarında, qəzet məqalələrində, xəbər materiallarında və ABŞ analitik mərkəzləri ilə əməkdaşlığında Azərbaycanı tərifləməyə davam edirdi.

2012-ci ildə verdiyi ifadədən iki aydan da az müddət əvvəl Xarici Agentlərin Qeydiyyatı Aktı (FARA) çərçivəsində ABŞ Ədliyyə Nazirliyinə təqdim edilmiş sənədlər göstərir ki, “DCI Group” lobbi şirkəti Şafferi komitədəki çıxışından əvvəl məlumatlandırmışdı. Həmin vaxt bu şirkət Azərbaycanın Vaşinqtondakı səfirliyi ilə müqavilə əsasında işləyirdi.

“DCI Group” müştərilərinin mövqelərini zahirən neytral və müstəqil üçüncü tərəflər vasitəsilə yayması ilə tanınır. Şirkətin məqsədi dövlət rəsmilərinin siyasi qərarlar qəbul etdiyi bütün intellektual mühitdə üstünlük qazanmaq idi.

Bu incə yanaşma daha əvvəl tətbiq edilmiş metodların davamı idi. “The Washington Post” qəzetinin üzə çıxardığı məlumata görə, Azərbaycan 2013-cü ildə Konqresin 10 üzvünün və 32 əməkdaşının Bakıya səfərini maliyyələşdirmişdi. AFAZ saytının məlumatına əsasən, 2013-cü ilin mayında Bakıya gələn Konqres nümayəndə heyəti Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə birlikdə foto çəkdirmişdi.

Məqsəd isə dəyişmirdi. “DCI Group” FARA çərçivəsində təqdim etdiyi sənədlərdə qanunvericiləri Azərbaycan haqqında “informasiya materialları”nın hədəf auditoriyası kimi xüsusi qeyd edirdi.

Şirkətin Azərbaycan səfirliyi ilə müqaviləsində göstərilirdi ki, ayda 20 min ABŞ dolları müqabilində “DCI Group” aparıcı internet və ənənəvi media qurumları üçün rəy yazıları hazırlayıb dərc etdirə, əməkdaşlıq üçün əsas analitik mərkəzlər qrupu formalaşdıra və “Azərbaycanın strateji məqsədlərinə uyğun gələn müsbət əməkdaşlıq üçün yeni mövzular müəyyənləşdirə” bilərdi.

Bunu ideyaların yuyulması adlandırmaq olar.

“DCI Group” rəsmiləri və Şaffer aralarındakı əlaqələr, o cümlədən Şafferin Konqresdə ifadə verməsinə görə pul alıb-almadığı və hazırda da ödəniş alıb-almadığı barədə sualları cavablandırmaqdan imtina ediblər.

“Azərbaycan Respublikası Səfirliyi adından ABŞ siyasətinə təsir göstərmək məqsədilə həyata keçirilən fəaliyyətlər” başlığı altında “DCI Group” Şafferlə aşağıdakı əlaqələri qeyd edib:

“Təsvir: 10 oktyabr 2012-ci ildə Hayfa Universitetinin və Corctaun Universitetinin baş müəllimi, fəlsəfə doktoru Brenda Şafferə İranın Cənubi Qafqazdakı təsirini, Ermənistanla əlaqələrini və Azərbaycanın əhəmiyyətini araşdıran analitik sənədlə bağlı elektron məktub göndərilib. 5 dekabr 2012-ci ildə onun media nümayəndələri ilə tanış edilməsi məqsədilə görüş keçirilib. Həmçinin 5 fevral 2013-cü ildə Azərbaycan məsələləri ilə bağlı gələcək mümkün yazıların müzakirəsi üçün onunla görüş təşkil olunub”.

Şaffer həqiqətən də bu mövzuda yazmışdı. Börtonun rəhbərlik etdiyi alt komitəyə təqdim etdiyi yazılı ifadə “İranın Cənubi Qafqazda və ətraf regionda təsiri” adlanırdı.

Sənədin sonunda o, özünü müstəqil akademik tədqiqatçı kimi təqdim etmişdi. Konqresdə ifadə verməzdən əvvəl doldurduğu “İfadənin doğruluğu haqqında” bəyannamədə isə “Təmsil etdiyiniz təşkilat və ya təşkilatlar” bölməsini boş buraxmışdı.

Bununla belə, onun ifadə verdiyi gün “DCI Group” Şafferi media nümayəndələri ilə tanış etmək məqsədilə onunla görüşdüyünü rəsmi sənədlərdə qeyd etmişdi.

Sənədlər həmçinin göstərir ki, Şaffer Azərbaycanın dövlətə məxsus neft şirkəti SOCAR-da müşavir kimi çalışıb. Onun vizit kartında SOCAR müşaviri olduğu göstərilirdi.

Nə Şaffer, nə də SOCAR aralarındakı münasibətlərin təfərrüatları, o cümlədən müqavilənin nə vaxt başladığı barədə elektron məktubla göndərilən suallara cavab verib.

Şaffer Konqres üzvlərinə müraciət edərkən bu razılaşma barədə heç nə açıqlamamışdı.

Azərbaycan hakimiyyəti ilə sıx bağlı olan və korrupsiya ilə tanınan bu şirkətdəki fəaliyyəti 2014-cü ilin sentyabrında media qurumlarının onun SOCAR vizit kartının surətini əldə edərək məsələni ictimailəşdirməsindən sonra məlum olmuşdu.

Şaffer ötən ilin iyulunda ABŞ Senatının Xarici Əlaqələr Komitəsində ifadə verərkən də SOCAR-la əlaqələri barədə susmuşdu.

O, Azərbaycandakı təbii qaz boru kəməri layihəsinin dəstəklənməsinə çağıran yazılı bəyanat təqdim etmişdi. Bildirmişdi ki, bu layihə Moskvanın qarşısını alacaq, Avropanın enerji təchizatının təhlükəsizliyini gücləndirəcək və on minlərlə iş yeri yaradacaq.

Şaffer İsrailin dövlət qurumlarına, o cümlədən təbii qaz siyasəti üzrə komitəsinə də məsləhətlər verib. O, İsrailin enerji sektorunun baş planına nəzarət edən Rəhbər Komitənin üzvüdür.

Azərbaycanla İsrailin maraqları bir çox məsələlərdə o qədər üst-üstə düşür ki, bu iki ölkənin diplomatları bu yaxınlarda ABŞ-dakı yəhudi icmalarına birgə lobbiçilik səfəri həyata keçiriblər.

Həmin səfər zamanı İsrailin Bakıdakı səfiri Azərbaycan lobbiçilərinin tez-tez səsləndirdiyi fikri təkrarlayıb. O, Azərbaycan hökumətinin ölkədəki azsaylı yəhudi icmasını təqib etmədiyini əsas gətirərək Azərbaycanı tolerantlıq nümunəsi kimi tərifləyib.

Şafferin kənar maraqlarını üzə çıxara biləcək açıqlama qaydaları isə zəifdir.

Konqresin “İfadənin doğruluğu haqqında” formasının əsas məqsədi daha geniş maraqlar toqquşmasını deyil, federal qrantları və müqavilələri açıqlamaqdır. Buna görə də Şafferin məlumatları gizlətməsinin, böyük ehtimalla, hüquqi nəticələri olmayacaq.

Lobbiçilərlə bağlı bu hüquqi boşluğu aradan qaldırmaq cəhdləri isə məhdud nəticə verib.

Kaliforniya ştatından demokrat konqresmen Ceki Speyer bu yaxınlarda Konqresdə ifadə verən bəzi şəxslərin xarici hökumətlərdən aldıqları maliyyəni açıqlamasını tələb edən qayda təklif edib.

O, Nümayəndələr Palatasının Qaydalar üzrə alt komitəsində belə deyib:

“Amerika xalqının bu əlaqələrin şəffaf olmasını və mümkün maraqlar toqquşmasının ictimaiyyət qarşısında müzakirəyə çıxarılmasını gözləməyə tam haqqı var”.

Yanvarın əvvəlində Nümayəndələr Palatası Speyerin təkliflərini qəbul edib. Lakin yeni qaydalar aydın deyil və hələ praktikada sınaqdan keçirilməyib.

Bu qaydalara əsasən, Şaffer analitik mərkəzin və ya qeyri-hökumət təşkilatının nümayəndəsi kimi, yəni qeyri-dövlət statusunda ifadə versəydi, SOCAR-dan aldığı vəsaiti açıqlamalı olardı. Universitet professoru kimi ifadə versəydi, böyük ehtimalla, buna ehtiyac olmayacaqdı.

Digər mürəkkəb məqam isə SOCAR-ın birbaşa hökumət deyil, dövlətə məxsus müəssisə olmasıdır.

Bu hüquqi boşluqları həqiqətən aradan qaldırmaq üçün “Sunlight Foundation” təşkilatının redaksiya direktoru Bill Ellison təklif edir ki, Konqresdə ifadə verən şəxslər son iki il ərzində, məsələn, 10 min dollardan artıq qazanc əldə etdikləri bütün mənbələri açıqlamağa məcbur edilsinlər.

Xarici müştərilər adından rəsmi qeydiyyatdan keçmədən lobbiçilik fəaliyyətini qadağan edən Xarici Agentlərin Qeydiyyatı Aktından (FARA) yayınmaq da asandır.

Şaffer FARA çərçivəsində qeydiyyatdan keçməyib. Lakin SOCAR-la yanaşı, İlham Əliyev hakimiyyəti ilə sıx əlaqələri olan oliqarx Anar Məmmədov da daxil olmaqla, daha doqquz azərbaycanlı iştirakçı mövcuddur.

Şafferin FARA qanununu pozmuş ola biləcəyi barədə suala Ellison belə cavab verib: