🔯 Azərbaycan silah ixrac edən ölkələr sırasında: Nailiyyətlər və maneələr

Uzun illər təhlükəsizliyini təmin etmək üçün silah idxalından asılı olan Azərbaycan Respublikası indi qeyri-sabit qlobal bazarlarda silah ixracatçısı kimi çıxış etməyə başlayıb. Bu analitik məqalədə Bakının silah alışından hərbi texnika istehsalına və satışına doğru keçdiyi mürəkkəb yol, gizli müştəriləri və ölkənin qarşılaşdığı texnoloji maneələr araşdırılır.

Tarixən Azərbaycan Respublikası silah və sursat idxal edən ölkə olub. Bakı keçmiş Sovet İttifaqının Ukrayna, Belarus və Gürcüstan kimi bəzi respublikalarından fərqli olaraq, əhəmiyyətli hərbi sənaye potensialı miras almayıb və sənaye və hərbi baxımdan zəif ölkələr (Ermənistan, Tacikistan, Türkmənistan və Qırğızıstan kimi) sırasında yer alıb.

Digər tərəfdən, Ermənistanla uzunmüddətli Qarabağ münaqişəsi və silah alışını asanlaşdıran neft gəlirləri Bakının əsasən silah və sursat idxalçısı olaraq qalmasına səbəb olub. Rusiya, İsrail və Türkiyə Azərbaycana silah ixrac edən əsas ölkələr idi. Son illərdə isə Çin, Pakistan, Çexiya və Serbiya da bu sıraya qoşulub. Bununla belə, Azərbaycan öz hərbi sənayesini yaratmağa çalışıb. Silah və sursat istehsalında Azərbaycana ən böyük dəstəyi Türkiyə və İsrail göstərib. Azərbaycan hərbi sənayesini inkişaf etdirmək üçün Pakistandan da yardım ala biləcəyinə ümid edir.

Dünya bazarlarına çıxış: Azərbaycan silahları niyə alıcı tapdı?

Son bir-iki ildə Azərbaycanda istehsal olunan silahlar müxtəlif ölkələr arasında əhəmiyyətli sayda alıcı tapıb. Azərbaycanın texnoloji səviyyəsi aşağı olsa da və istifadə etdiyi texnologiyalar əsasən Türkiyə və İsraildən əldə edilsə də, Bakı bu məhsulları mümkün olan bütün potensial alıcılara təqdim etməyə çalışıb.

Dünyanın bir çox bölgəsində hərbi münaqişələr davam edir və hər bir ölkə öz silahlı qüvvələrini, yaxud dəstəklədiyi qüvvələri və muzdlu döyüşçüləri silahlandırmağa çalışır. Böyük silah ixracatçılarının üzləşdiyi hüquqi məhdudiyyətlər və insan hüquqları ilə bağlı tələblər ortaya çıxdıqda Azərbaycan kimi kiçik satıcılar həmin bazarlarda özlərini göstərmək imkanı qazanırlar.

Azərbaycan istehsalı silahların ixracına dair diqqətçəkən nümunələr

1. Bakı istehsalı silahların Afrika münaqişələrində izləri (Sudan, Efiopiya və Somali)

Azərbaycan istehsalı silahların digər ölkələrə ixracına dair ilk əlamətlər Afrikadakı münaqişələr zamanı üzə çıxıb. Sudan, Efiopiya və Somalidəki silahlı qarşıdurmalardan yayımlanan görüntülərə əsasən, bu ölkələrdəki yarımhərbi qüvvələr Azərbaycan istehsalı olan yüngül silahlardan istifadə edirlər. Həmin sənədli görüntülərdə Sudandakı Çevik Dəstək Qüvvələrinin, Efiopiyadakı Tiqray Azadlıq Ordusunun və Somalilendin silahlı qüvvələrinin Azərbaycan istehsalı silah və sursatlardan istifadə etdiyi görünür.

Bu yüngül silahlar əsasən Azərbaycanın Rusiyanın köməyi ilə istehsal etdiyi sovet dövrünə aid silah nümunələridir. Bunlara Kalaşnikov seriyalı avtomatlar, PK pulemyotları və əl qumbaraları daxildir. Cənubi Afrikanın “Milkor” şirkətinin istehsalı olan və Azərbaycanda lisenziya əsasında buraxılan çoxlüləli qumbaraatanlar da bu silahlar arasındadır.

Bir çox hərbi jurnalist və silah ekspertinin fikrincə, Azərbaycan istehsalı olan bu silahların alıcısı Birləşmiş Ərəb Əmirlikləridir. Bu ölkə həmin silahları Sudan, Efiopiya və Somalidə dəstəklədiyi qüvvələr üçün alır. Lakin bu sövdələşmələr məxfi xarakter daşıyır və həm Azərbaycan, həm də Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri onları gizli şəkildə həyata keçirirlər.

2. Nigeriya – Bakının ən böyük silah alıcısı

Azərbaycan silahlarının dünyada ən böyük alıcısı da Afrika ölkələrindən biridir. Bu ölkə Nigeriyadır. Azərbaycanın son bir neçə ildə Nigeriyaya satdığı silahların dəyəri 322 milyon dollara çatır. Satılan məhsullar arasında Şərq bloku və Rusiya standartlarına uyğun müxtəlif artilleriya mərmiləri, minaatan mərmiləri, eləcə də piyada qoşunlarının silahları üçün nəzərdə tutulmuş yüngül və ağır sursatlar əsas yer tutur.

Bundan başqa, Azərbaycanın Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin istehsal xətlərində hazırlanan və ya yığılan, Rusiya nümunələrinin surəti olan avtomatlar, pulemyotlar və fərdi silahlar, həmçinin Azərbaycanın malik olduğu hərbi texnika üçün ehtiyat hissələri, əlavə avadanlıqlar və maddi-texniki təminat vasitələri də Nigeriyaya ixrac edilib. Azərbaycanın ixrac potensialının bir hissəsi isə Türkiyə və İsrail kimi ölkələrlə birgə əməkdaşlığın nəticəsidir.

Bəzi ekspertlər Azərbaycanın öz arsenalındakı Rusiya istehsalı silahları satdığı qənaətindədirlər. Azərbaycan tədricən silah və sursat sistemini Rusiya istehsalı məhsullardan digər ölkələrin istehsal etdiyi silahlara keçirməyi planlaşdırır. Buna görə də mövcud Rusiya istehsalı silahları, sursatları və onların ehtiyat hissələrini satmağı ən məqsədəuyğun çıxış yolu hesab edir.

3. Pakistana pilotsuz uçuş aparatları və ağıllı sursatların ixracı

Azərbaycanın böyük ümid bəslədiyi istiqamətlərdən biri pilotsuz uçuş aparatları və havadan buraxılan ağıllı sursatların ixracıdır. Azərbaycan bu silahlardan Ermənistana qarşı uğurla istifadə edib. Azərbaycanın kamikadze pilotsuz uçuş aparatları (gəzən sursatlar) və havadan buraxılan ağıllı sursatları əslində İsrail və Türkiyə nümunələrinin surətləridir. Pakistan bu silahların alıcılarından biridir.

Məsələn, Azərbaycan Pakistana DT-001 kəşfiyyat tipli daşıyıcı pilotsuz uçuş aparatlarının tədarükünə başlayıb. Bu aparat müvafiq olaraq 1,5 və 5 kiloqramlıq döyüş başlıqlarına malik F-1500 və F-5000 gəzən sursatlarını daşımaq və buraxmaq qabiliyyətinə malikdir.

4. Ukrayna müharibəsinin kölgəsi və gizli sövdələşmələr

Azərbaycanın Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yaratdığı fürsətdən istifadə edərək Ukraynaya silah satmağa çalışdığına dair bəzi iddialar mövcuddur. Ukrayna ordusunun Azərbaycan istehsalı olan 82 millimetrlik minaatan mərmilərindən istifadə etdiyini göstərən görüntülər yayılıb. Həmçinin Azərbaycan istehsalı olan Rusiya standartlı 122 və 152 millimetrlik artilleriya sursatlarının Ukraynaya ötürüldüyünə dair iddialar səsləndirilib.

Azərbaycan Ukraynaya sursat satdığını təkzib edib, lakin Azərbaycan istehsalı sursatların ölkənin icazəsi olmadan üçüncü tərəflər vasitəsilə Ukraynaya ötürülmüş ola biləcəyini bildirib. Aydındır ki, Əliyev Putindən ciddi şəkildə qorxur, lakin onun Ukraynaya gizli silah ixracı həyata keçirməsi də ağlasığmaz deyil.

5. Amerika Birləşmiş Ştatlarının cəlbedici bazarı

Azərbaycandan silah alan maraqlı ölkələrdən biri də Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır. Lakin bu silahlar yüngül və fərdi silahlar kateqoriyasına aiddir. ABŞ-də fərdi silahlar, xüsusilə tapançalar bazarı olduqca geniş və böyükdür. Azərbaycan müxtəlif növ tapançaların istehsalı sahəsində fəallaşıb və bu məhsullar silah kolleksiyaçıları, eləcə də digər istifadəçilər üçün maraq doğurur. Bəzi məlumatlara görə, ABŞ 2024-cü ildə Azərbaycandan təxminən 8 milyon dollar dəyərində bu növ silahlar alıb.

Azərbaycanın müdafiə sənayesi qarşısında duran maneələr və çətinliklər

Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyatı tamamilə neft və qaz ixracından asılıdır. Gələcək perspektivdə və qlobal enerji bazarında gözlənilən dəyişikliklər (iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə məqsədilə təmiz enerji mənbələrinə keçid və avtomobillərin elektrikləşdirilməsi nəticəsində neft və qaza tələbatın azalması) Bakını iqtisadiyyatını şaxələndirməyə məcbur edir. Bundan əlavə, Azərbaycanın neft ehtiyatları azalır və hasilat potensialı tükənməkdədir.

Buna görə də silah sənayesinin ixrac və valyuta gəlirləri əldə etmək məqsədilə inkişaf etdirilməsi Bakı rəhbərliyi üçün güclü stimul yaradıb. Bununla belə, Azərbaycan çoxsaylı maneələrlə üzləşir. Azərbaycanın müdafiə sənayesi məhsullarının texnoloji səviyyəsi aşağıdır. Bu texnologiyalar böyük ölçüdə Türkiyə və İsraildən alınan dəstəyə əsaslanır. Bundan başqa, Azərbaycan mürəkkəb müdafiə təyinatlı məhsullar istehsal etmək iqtidarında deyil və onun imkanları sursat və fərdi silahlar kimi məhsulların istehsalı ilə məhdudlaşır.

Azərbaycanın hərbi sənayesinin mühüm problemlərindən biri bu sahənin təchizat zənciridir. Bu zəncir insan resurslarını, dəzgah və avadanlıqları, ehtiyat hissələrini, texniki çertyojları və məlumatları, zəruri materialları, eləcə də istehsal və ixrac icazələrini əhatə edir.