هیئت دانش‌پژوهان جوان

نمونهٔ انقلاب‌های دیگر نیز مطرح می‌شوند که در آن‌ها حکومت‌های شاهنشاهی کنار رفتند، اما تغییر به نظام اسلامی به شکل مورد نظر انقلاب اسلامی اتفاق نیفتاد. با این حال، تغییر کلی نظام به معنای پایان همهٔ نظامات جاهلی نیست و هنوز ممکن است برخی احکام و مناسبات جاهلی در بخش‌هایی باقی مانده باشند که باید اصلاح شوند.
باید توجه شود که اگر جامعه از مسیر پیامبران و حکم الهی فاصله بگیرد، به سمت طاغوت می‌رود. طاغوت در این توضیح، کسی یا ساختاری است که حرف و حکم غیرخدا را معیار قرار می‌دهد. بنابراین، اصلاح نظامات اجتماعی و حرکت به سمت حکم الهی، بخشی از مسیر مبارزه با جاهلیت است.
سه دشمن و سه وظیفهٔ اصلی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند:
- تولید علم → جهل‌زدایی
- تولید عقلانیت → جهالت‌زدایی
- از بین بردن نظامات ظالم و برپا کردن نظام امامت، ولایت، توحید و اسلام → جاهلیت‌زدایی
■ در زیارت‌نامهٔ حضرت معصومه (س) که از امام رضا (ع) نقل شده، درود بر حضرت با درود بر پیامبران و اولیای الهی همراه می‌شود. این جایگاه، نشان‌دهندهٔ مقام بسیار بالای ایشان است.
حضرت معصومه (س) در زمینهٔ جهالت‌زدایی نیز الگویی معرفی می‌شوند؛ زیرا خود ایشان با تزکیه و مجاهده به مقام بالایی رسیده‌اند و بسیاری از اولیای الهی نیز به برکت ایشان از جهالت رهایی یافته‌اند.
قم به‌عنوان مرکز مهم تحولات آخرالزمان معرفی می‌شود و این جایگاه با حضور حضرت معصومه (س) مرتبط است. در روایت‌های مربوط به قم، این شهر محل گسترش علم دین معرفی شده است؛ به‌گونه‌ای که علم دینی از قم در سراسر جهان منتشر می‌شود و اهل قم نیز در این روایات به‌عنوان زمینه‌سازان ظهور حضرت بقیةالله (عج) معرفی می‌شوند. حوزهٔ علمیهٔ قم نیز در همین چارچوب جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کند و از آن، بزرگان، علما، امام خمینی و رهبری برمی‌خیزند.
از امام جواد (ع) در باب پاداش زیارت حضرت معصومه (س) نقل می‌شود:
«مَن زارَها فَلَهُ الجَنَّة»
این تعبیر به این معنا توضیح داده می‌شود که بهشت صرفاً چیزی مربوط به آینده نیست؛ بلکه انسان می‌تواند بخشی از حقیقت آن را در همین دنیا درک کند. آرامش و حال خوبی که پس از زیارت اهل‌بیت (ع) ایجاد می‌شود، نمونه‌ای از همین معنا دانسته می‌شود.
حضرت معصومه (س) برای حرکت به سمت مرو و همراهی با مسیر امام رضا (ع)، از مدینه خارج شدند. در این مسیر، یکی از محورهای مهم فعالیت ایشان، گفت‌وگو و تعلیم بانوان بود. در آن زمان، توجه زیادی به آموزش و هدایت زنان وجود نداشت، اما حضرت معصومه (س) در مسیر سفر برای بانوان جلساتی داشتند و معارف اهل‌بیت (ع) را برای آنان بیان می‌کردند.توجه به زنان از این جهت اهمیت داشت که زنان در تربیت فرزندان و تأثیرگذاری بر خانواده نقش مهمی دارند و آگاهی آنان می‌تواند بر کل جامعه اثر بگذارد.
■ در باب محبت اهل‌بیت (ع) به مردم، از امام حسن مجتبی (ع) نقل می‌شود که هنگام کمک به فقیر، به‌گونه‌ای رفتار می‌کردند که فقیر احساس کند خودش به امام لطف کرده است؛ تا عزت نفس او حفظ شود.
از امام سجاد (ع) نیز حکایتی نقل می‌شود که وقتی امکان کمک مستقیم به فرد نیازمند وجود نداشت، از ناراحتی گریه کردند. در روایت دیگری، حضرت بدون اینکه بخواهند فقیر را شرمنده کنند، کیسهٔ پول را از بالای در به او دادند.
همچنین در لحظات پایانی عمر پیامبر اکرم (ص)، ایشان بسیار گریه می‌کردند. وقتی از علت گریه پرسیده شد، فرمودند:
«گریهٔ من از روی رحمت و دلسوزی برای امت است.»
حتی در آخرین لحظات زندگی، نگرانی پیامبر(ص) نسبت به امت و رحمت ایشان نسبت به مردم ادامه داشت.

مراسم عزاداری وفات شهادت‌گونهٔ حضرت فاطمهٔ معصومه(س)، روز پنجشنبه، ۲۶ شهریور ۱۴۰۵، در باشگاه دانش‌پژوهان جوان برگزار شد. در ادامه، خلاصه‌ای از بیانات حجت‌الاسلام فاریابی در این مراسم را می‌خوانید:
▪︎بشریت سه دشمن اصلی دارد: جهل، جهالت و جاهلیت.
جهل در مقابل علم است؛ یعنی ندانستن. کسی که چیزی را نمی‌داند، با یادگیری و کسب علم می‌تواند از جهل خارج شود.
جهالت در مقابل عقل است؛ یعنی فاصلهٔ میان علم و عمل. ممکن است انسان بداند چه کاری درست است، اما به دانستهٔ خود عمل نکند.
جاهلیت در برابر امامت قرار می‌گیرد و مربوط به نظامات و قواعد حاکم بر جامعه است.
جهالت از جهل خطرناک‌تر و از بین بردنش دشوارتر است. ممکن است انسان بداند که باید نماز اول وقت بخواند، احکام دین را رعایت کند یا وظیفه‌ای را درست انجام دهد، اما در عمل به آن دانسته‌ها پایبند نباشد. این فاصلهٔ میان «می‌دانم» و «عمل می‌کنم» جهالت است.
در نهج‌البلاغه از امیرالمؤمنین (ع) نقل شده است:
«چه بسیار عالمی که جهالتش او را از بین برده است.»
جهالت‌زدایی کار ساده‌ای نیست و یکی از وظایف انبیا و اولیای الهی دانسته می‌شود. انبیا برای زنده کردن عقل‌هایی آمده‌اند که زیر انبوه جهالت‌ها پنهان شده‌اند.
فرعون و اطرافیانش حقیقت دعوت حضرت موسی (ع) را می‌دانستند، اما با وجود یقین، آن را نپذیرفتند؛ یعنی در حالی که در درون خود یقین داشتند، آن را انکار کردند. بنابراین، ممکن است انسان علم و یقین داشته باشد، اما به دلیل جهالت و نفسانیت در برابر حقیقت بایستد.
در این نگاه، هرچه انسان با تزکیهٔ نفس، تهذیب و جهاد با نفس جلو برود، ادراکات او قوی‌تر می‌شود و به مراتب بالاتری از معرفت می‌رسد. کسانی که به مقام بالای تزکیه می‌رسند، به تعبیر قرآن، از مخلصین هستند و شیطان بر آنان سلطه ندارد.
▪︎جاهلیت با جهل و جهالت تفاوت دارد. جهل و جهالت می‌توانند در سطح فردی باشند، اما جاهلیت مربوط به نظامات و قواعد حاکم بر زندگی اجتماعی است. اگر نظام سیاسی، اقتصادی و اجتماعی یک جامعه بر اساس ارزش‌های الهی نباشد، حتی اگر مردم آن جامعه مسلمان باشند و عبادت کنند، ممکن است نظام حاکم، نظام جاهلی باشد. بنابراین، جاهلیت‌زدایی یک کار فردی نیست؛ نیازمند تغییر در اجتماع، سیاست، حکومت و نظامات اجتماعی است. از این منظر، یکی از مهم‌ترین کارهای انبیا، جاهلیت‌زدایی و تغییر نظامات اجتماعی بوده است.
برای مثال، در زمان پیامبر اکرم (ص) ، بیت‌المال به‌صورت مساوی میان مردم تقسیم می‌شد. اما بعدها نظام پرداخت تغییر کرد و برای کسانی که زودتر مسلمان شده بودند یا به برخی قبایل و گروه‌ها تعلق داشتند، سهم بیشتری در نظر گرفته شد. این تغییر، به شکل‌گیری نظام طبقاتی و فاصلهٔ میان فقیر و غنی منجر شد.
در نتیجه، ممکن است نام جامعه «اسلامی» باشد، اما اگر نظامات آن بر اساس متن دین نباشد، جاهلیت دوباره شکل می‌گیرد.
وضعیت شام در دوران حکومت معاویه و محدود شدن آگاهی مردم باعث شده بود حتی نسبت به مسائل ابتدایی تاریخ اسلام نیز اطلاعات درستی نداشته باشند. داستان دستور ساختگی مربوط به ذبح کدو نیز میزان تبعیت مردم از فضای تبلیغاتی و نبود قدرت تشخیص و تفکر را نشان می‌دهد. در چنین شرایطی، وقتی کاروان اهل‌بیت (ع) وارد شام می‌شود، بسیاری از مردم حتی نمی‌دانستند این افراد چه کسانی هستند و نسبتشان با پیامبر(ص) چیست.از امام صادق (ع) نقل می‌شود که حکم دو نوع است: حکم جاهلی یا حکم الهی.
بر این اساس، موضوعات اجتماعی و اقتصادی نیز باید بر اساس حکم الهی تنظیم شوند. اگر شیوهٔ اداره و تقسیم امکانات بر اساس آن نباشد، نظام جاهلی شکل می‌گیرد.
یکی دیگر از محورهای اصلی و مهم، پرهیز از ایمان گزینشی است. ممکن است فردی علم دینی پیدا کند و از نظر اخلاقی و فردی نیز روی خودش کار کند، اما حاضر نباشد وارد مرحلهٔ اصلاح نظامات اجتماعی شود.
«أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ»
بر اساس ادامهٔ همین آیه، نتیجهٔ پذیرش بخشی از دین و کنار گذاشتن بخش دیگر، خواری در دنیا و عذاب شدید در آخرت است.
همچنین آیهٔ «ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً» بیانگر ورود کامل به دین است، نه پذیرفتن بخشی از آن و رها کردن بخش دیگر.
در عین حال، حرکت انسان به سوی ایمان تدریجی است و قرار نیست کسی یک‌شبه به بالاترین مرتبهٔ ایمان برسد؛ اما نباید در یک مرحله متوقف شود و از ادامهٔ مسیر رشد باز بماند.
■ در این چارچوب، امام خمینی (ره) به‌عنوان کسی معرفی می‌شود که هر سه بُعد علم، عقلانیت و مبارزه با جاهلیت را دنبال کرد. تفاوت اصلی انقلاب اسلامی با صرفاً کنار رفتن یک پادشاهی، در تغییرنظام شاهنشاهی به جمهوری اسلامی و نظام مبتنی بر امامت و ولایت دانسته می‌شود.