«اشغال‌کنندگان فضا»؛ حضور زنِ بی‌حجاب در شهر چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

مقاله‌ی «زن، زندگی، آزادی: اشغال‌گنندگان فضای شورشی در ایران» از مفهوم «#اشغالگران_فضا» در کتاب نیرمال پووار استفاده می‌کند تا حضور #زنان در خیابان و #فضای_عمومی ایران را پس از قتل حکومتی مهسا ژینا امینی توضیح دهد.

منظور از «اشغال‌کننده فضا» کسی نیست که واقعا وارد جایی بیگانه شده یا آن را تصرف کرده است. این مفهوم به #بدن‌هایی اشاره دارد که #نظم_مسلط، حضورشان را در یک فضا «نامتناسب»، «بی‌جا» یا خارج از جای تعیین‌شده می‌بیند.

برای مثال، اگر خیابان، دانشگاه، اداره، سیاست یا مدیریت در عمل با بدنِ مردانه، مطیع یا مطابق با هنجار رسمی تعریف شده باشد، حضور بدنی که با این تصویر سازگار نیست، بیش از آن‌که عادی تلقی شود، به‌عنوان مزاحمت یا تهدید دیده می‌شود.

زنِ بی‌حجاب؛ بدنی «خارج از جای تعیین‌شده»

نویسندگان مقاله می‌گویند جمهوری اسلامی از راه حجاب اجباری، گشت ارشاد، تفکیک جنسیتی، کنترل خیابانی و قواعد پوشش، #حضور بدن زن را در فضای عمومی تنظیم می‌کند.
هدف فقط حذف زن از خیابان نیست. حکومت حضور زن را می‌پذیرد، اما مشروط به این‌که بدن او در قالبی رسمی، پوشیده، کنترل‌شده و مطیع ظاهر شود.

در این معنا، آنچه باید #نامرئی بماند، نه خودِ زن، بلکه #زنِ_خودمختار است: زنی که درباره‌ پوشش، حرکت، صدا، حضور و دیده‌شدنش خود تصمیم می‌گیرد.

از این منظر، زنِ بی‌حجاب در خیابان، تاکسی، اتوبوس، کافه، پارک، دانشگاه، فروشگاه، داروخانه یا مسیر مدرسه، از نگاه نظم رسمی بدنی «خارج از جای تعیین‌شده» است. او به این دلیل بی‌جا دیده می‌شود که نظم سیاسی برای حضورش شرط گذاشته است.

از حضور تا بازپس‌گیری

مقاله یک گام فراتر می‌رود. زنان فقط بدن‌هایی نیستند که در فضاهای عمومی «بی‌جا» تلقی ‌شوند؛ آنان با حضور خود، فضا را تغییر می‌دهند.
#روسری‌برداشتن در #خیابان فقط تغییر پوشش نیست. راه‌رفتن، نشستن در کافه، سوار تاکسی‌شدن، رفتن به پارک، خریدکردن، بردن کودک به مدرسه، آوازخواندن، رقصیدن، فیلم‌گرفتن و منتشرکردن تصویر، همه می‌توانند به #مداخله‌ای_سیاسی در شهر تبدیل شوند.

زنِ بی‌حجاب با این حضور روزمره، نشان می‌دهد خیابان و فضای عمومی فقط به بدنِ زنِ مطیع تعلق ندارد. او مرز میان «جای مجاز» و «جای ممنوع» را جابه‌جا می‌کند؛ نه فقط در یک تجمع اعتراضی، بلکه در مسیرهای معمولیِ زندگی.

پس از مهسا

به‌گفته‌ نویسندگان، جنبش «#زن، #زندگی، #آزادی» نسل تازه‌ای از اشغال‌کنندگان فضا پدید آورد: زنانی که دیگر فقط برای ایجاد تغییر با قدرت مذاکره نمی‌کنند، بلکه حق انتخاب پوشش و حق حضور در فضای عمومی را در عمل اجرا می‌کنند.

این #نافرمانی فقط در خیابان‌ها و در روزهای اعتراض رخ نداده بلکه در دانشگاه و مدرسه، مترو و اتوبوس، کافه و فروشگاه، پارک و محل کار، و همچنین در عکس‌ها و ویدئوهایی که در فضای دیجیتال پخش شدند، ادامه پیدا کرده است.

این حضور، اقتدار حکومت بر بدن زن را نفی می‌کند و مرزهایی را که حکومت میان بدن زن و شهر کشیده، به چالش می‌کشد.

مقاله استدلال می‌کند که این کنش‌ها، #معنای #تازه‌ای از «زن» در ایران می‌سازند: زنی که حضورش در شهر را نه لطف یا امتیاز، بلکه حق خود می‌داند.

اشغال‌کنندگان فضا، کسانی نیستند که به شهر وارد شده‌اند؛ کسانی‌اند که شهر از ابتدا برای حضور آزاد و برابرِ آنان ساخته نشده بود، اما با بودنِ خود، آن را تغییر می‌دهند.

@Shahr_Zanan

منبع:

Mahsa Alami Fariman & Ahmadreza Hakiminejad، “Woman, Life, Freedom: Revolting Space Invaders in Iran”، European Journal of Cultural Studies، 2024