Слуцкі бунт 1967 года: калі людзі перасталі верыць у справядлівасць савецкага суда

У Беларусі справядлівасць заўсёды была вышэй за ўсё? Гісторыя Слуцка ў красавіку 1967 года паказвае, якой небяспечнай можа стаць сітуацыя, калі людзі перастаюць верыць, што закон аднолькавы для ўсіх.

У красавіку 1967 года Слуцк узрушыў жорсткі забойства 25-гадовага рабочага-каменшчыка Аляксандра Нікалаеўскага. Паводле апісання падзей, да яго смерці былі датычныя загадчык аддзела культуры Слуцкага гарвыканкама Генадзь Гапановіч і яго сваяк Леанід Сыцько. Трагедыя выклікала абурэнне, якое хутка перарасло ў масавы пратэст.

Людзей абурыла не толькі само злачынства. Галоўнай прычынай гневу стала падазрэнне, што службовае становішча і сувязі могуць дапамагчы вінаватаму пазбегнуць заслужанага пакарання. Чуткі пра магчымую мяккасць прысуду падрывалі веру ў тое, што перад законам усе роўныя.

Дадатковым раздражняльнікам стала дастаўленне падсуднага да будынка суда на машыне хуткай дапамогі, у цывільным касцюме і гальштуку. Для раз'юшанага натоўпу гэта магло выглядаць як сімвал прывілеяў, недаступных звычайнаму чалавеку. Пратэст перарос у напад на будынак суда, які падпалілі. У выніку пажару загінула суддзя Галіна Алексеева, пазней ад атрыманых траўмаў памерлі супрацоўнікі міліцыі. Гапановіч выжыў, бо яго паспелі вывезці.

Гэтая гісторыя не апраўдвае самасуду, падпалу або гвалту. Але яна ставіць важнае пытанне: што адбываецца з грамадствам, калі людзі перастаюць давяраць правасуддзю і пачынаюць лічыць, што справядлівасці можна дамагчыся толькі сілай?

Чаму гэтая гісторыя актуальная сёння

Савецкая сістэма любіла гаварыць пра роўнасць і справядлівасць, аднак дэкларацыі самі па сабе не гарантуюць законнасці. Калі грамадзяне бачаць, што статус чалавека можа ўплываць на стаўленне да яго з боку праваахоўных органаў і суда, давер да дзяржавы разбураецца.

Падзеі ў Слуцку нагадваюць: справядлівасць — гэта не лозунг і не абяцанне ўладаў. Яна патрабуе незалежнага суда, празрыстага расследавання, адказнасці службовых асоб і павагі да правоў кожнага чалавека.

Што трэба рабіць, каб падобныя трагедыі не паўтараліся?

Па-першае, забяспечыць незалежнасць судоў і выключыць умяшанне чыноўнікаў у разгляд спраў. Па-другое, гарантаваць празрыстасць судовых працэсаў і магчымасць грамадскага кантролю ў межах закона. Па-трэцяе, прыцягваць да адказнасці за злачынствы незалежна ад пасады, сувязяў і палітычнай лаяльнасці. І, нарэшце, ствараць умовы, у якіх грамадзяне могуць мірна пратэставаць, патрабаваць расследавання і абскарджваць незаконныя рашэнні, не баючыся пераследу.

Слуцкі бунт — гэта не гісторыя пра тое, што натоўп заўсёды мае рацыю. Гэта гісторыя пра небяспеку страты даверу да правасуддзя. Калі закон перастае быць агульным для ўсіх, грамадства атрымлівае не справядлівасць, а страх, гнеў і рызыку новай трагедыі.

Сапраўдная справядлівасць пачынаецца там, дзе ніхто не стаіць вышэй за закон.