Шаффоф дунё

🌊 Мўрт Кўл қандай пайдо бўлган

15-20 миллион йил аввал Ўрта ер денгизи ва Мўрт кўли бир ҳавза эди. Вақт ўтиши билан тектоник плиталар «силжиб», водий ёпилди ва шўр кўл тузоқда қолди. Дарёлардан сув келиб турган, лекин океанга чиқиш йўли йўқ эди. Иссиқ иқлим ўз ишини қилди — сув сатҳи пасайди, туз тўплана бошлади. Бир вақтлар бу ерда ҳатто сув ўсимликлари ҳам бўлган ва мисрликлар уни «Яшил денгиз» деб аташган. Инжилда у «Шўр денгиз» ёки «Лут денгизи» сифатида келтирилган, юнонлар ва римликлар уни «Асфальт денгизи» деб билишган. Замонавий ном Рим даврида шўрлиги жуда юқори бўлиб, Иордандан кириб келган балиқлар деярли бир зумда нобуд бўлганда мустаҳкамланган.

Бугунги кунда Мўрт кўл бетакрор табиий курорт ва бир вақтнинг ўзида экологик муаммо ҳисобланади. Иордандан сувни кўп миқдорда олиш ва иссиқлик туфайли сув сатҳи йилига 1,5-2 метр пасаймоқда ва соҳилларда минглаб карст воронкалари пайдо бўлмоқда.

Ассаллому алайкум

Ассаллому алайкум

Ҳар бир иссиқлик ўнлаб гектар янги эрозияни очиб беради ва ёғингарчилик, озуқа моддалари ва қадимги углерод оқимлари дарёларга, кўлларга ва океанга югуради, экотизимларни ўзгартириб, иқлим ўзгаришига оид орқа алоқаларни кучайтиради. Олимлар огоҳлантиряпти: агар исиш ва денгиз музининг йўқолиши секинлашса, Арктика қирғоқларининг қулаши яқин ўн йилликларда норма бўлиб қолади.

Абадий тупроқ эрий бошлади: Россия қирғоқларининг рекорд даражада қулаши

Юқори аниқликдаги сунъий йўлдошлар Россиянинг Юқори Арктикасидаги олтита майдонда 3400 дан ортиқ ретрогрессив эриш оқишларини (RTS) — музли қатламлар билан тўйинган абадий тупроқнинг тўсатдан эриши натижасида пайдо бўладиган лойли «яралар»ни қайд этди. 2011-2020 йилларда айрим участкаларга нисбатан бундай оқишларнинг умумий майдони 28 баравар ошди ва тик олдинги ёқалар (оқишларнинг юқори деворлари) йилига ўртача 6 м га чекинаётган. Қирғоқ жарларини тўлқинлар деярли шу тезликда ювиб кетаётганлиги сабабли, бутун ёнбағирлар аввалги прогнозлардан тезроқ денгизга қулаб тушади.

Жароённинг асосий драйвери – рекорд даражада илиқ ҳаво, музсиз денгизнинг исиши ва тобора ёмғирли Арктика ёзининг комбинацияси: бугунги кунда Арктика жаҳон ўртача кўрсаткичидан тахминан 4 баравар тезроқ исийди.

GOES-19 биринчи бўлиб табиий қуёш тутилишини коинотдан суратга олди

GOES-19 экватор устида учиб юради ва ҳар куни ўз тўсиғи билан Қуёшни ёпиб, сунъий қуёш тутилишларини ясаб туради. 21 сентябрь куни бу ишни кутилмаганда Ой ўз зиммасига олди: CCOR-1 коронографи унинг дискни кўриб, орбитал асбобнинг кадрига тушган биринчи табиий қуёш тутилишини қайд этди.

Кейин яна иккита ҳайратланарли ҳолат юз берди. Алгоритм автоматик равишда мавжуд бўлмаган ёритилган жойни «чиқариб ташлади», шунинг учун якуний кадрларда корона йўқ бўлиб қолди. Ой сояси эса спутник калибрлаш бурилишини бажараётгани туфайли зигзаг шаклида чиқди. Натижада кутилмаган воқеа бетакрор тестга айланди: олимлар коинотда жонли қуёш тутилишини олишди ва маълумотларни қайта ишлашни ноодатий вазият билан қандай бошқаришини бепул текшириб кўришди.

⚠️ 5,3 км² нефтяной изиданнг: сунъий йўлдош Туркманистоннинг Каспий денгизи секторидаги йирик кема ташламаларини қайд этди

2025 йил 22 сентябрь куни соат 17:30 да «Каспийдаги Очиқ Дунё» жамоаси «Каспийдаги Очиқ Дунё» Sentinel-1A радар суратини ишлади, бу сурат Қозоғистон, Озарбайжон ва Туркманистоннинг сув ҳавзасини қамраб олади.

🔻 Суратда Туркманистон секторида (координатлари 41°17′29.53″ N, 51°43′39.78″ E) тахминан 5,3 км² майдонни эгаллаган кема ташламаларининг бир қисми қайд этилган; суратга олиш пайтида денгизда шимолдан соатига 5 м/с тезликда шамол эсган.

Бундай техноген ташламалар Каспийнинг нозик экотизимига бевосита таҳдид солади ва тезкор назоратни талаб қилади.

Каспийнинг янги сурати: Sentinel-1A радарида табиий нефть отилиши

«Каспийдаги шаффоф дунё» лойиҳаси 2025 йил 22 сентябрь куни соат 17:30 да (МСК) олинган Sentinel-1A радар суратини эълон қилди. Сурат Россия ва Қозоғистон секторларини қамраб олади.

🔻 Расмда Қозоғистон секторида (~0,8 км² майдон) табиий нефть отилишларининг эҳтимоли кўринади (координатлари 45°01′16.08″ Ш, 49°44′45.46″ Ш); суратга олиш вақтида 3-5 м/с ғарбий шамол эсган.

Радар суратидаги қоронғу шлейф табиий нефть ва газ чиқишларининг жойлашувини аниқлаштиради ва уларни техноген оқинлардан ажратиб туриш имконини беради.

🌊 Австралия соҳилларидаги ёритилувчи океан

NASA PACE сунъий йўлдоши Жанубий Австралия қирғоқларида ғайриоддий ёрқин ҳодисани — биолюминиссент фитопланктоннинг гигант кўпайишини қайд этди. Микроскопик динофлагеллатларнинг улкан тўпланишлари шунчалик ёрқин ёритилдики, уларни космосдан ҳам кўриш мумкин эди. Бу микроорганизмлар бутун дунё бўйлаб учрайди, лекин бундай масштабли ва жадалли ёритилиш камдан-кам ҳодисадир.

Олимлар биолюминиссенциянинг бундай чақнашлари илм учун жуда муҳим эканлигини таъкидлашади. Ёритилув орқали океандаги озуқа моддалар тарқалиши, оқимларнинг фаоллиги ва ҳатто иқлим ўзгаришларини баҳолаш мумкин. Масалан, Австралия қирғоқларидаги ғайриоддий ёрқинлик денгиз органикаси парчаланиши натижасида ҳосил бўладиган азот ва фосфорга бой сувларни кўрсатади.

🌀 Супертайфун Рагаса Филиппин устида

Япон сунъий йўлдоши Himawari-9 супертайфун Рагаса (Филиппинларда Нандо деб аталади) Бабуян оролларини қоплаганини кўрсатувчи ажойиб лавҳаларни қайд этди. Система ўтган ҳафтанинг охирида тез кучайди ва Ғарбий Тинч океанининг шимолий-ғарбий қисмидаги мавсумдаги биринчи супертайфун бўлди. Кўзнинг диаметри 74 км га етди, шамол эса 324 км/соатга етди, бу Ер юзида қайд этилган энг кучли тропик циклонларга тенг.

Himawari-9 суратларида тайфун кўзининг деворидаги майда вихрлар – мезовихрлар аниқ кўринади. Уларни фақат етилган ва жуда кучли системаларда кузатиш мумкин. Бундай вихрлар харобагарч шамолларни келтириб чиқариши мумкин. Яқин кунларда Рагаса ғарбга қараб ҳаракатланишда давом этади, бу Филиппинлардан ташқари, Хитой ва Ветнам соҳилларига ҳам таъсир этиши мумкин.