📄 مصدق و سنت سیاسی خطرناک پس از او

👤 محمدحسین همت‌پور

۱. مصدق نشان داد می‌توان سیاست را باخت، اما روایت را پیروز شد! برای بررسی شخصیت سیاسی مصدق، مسئله این نیست که ملی شدن صنعت نفت ضرورتی نداشت یا نباید برای کاهش نفوذ بریتانیا اقدام می‌کرد. هیچ ملی‌گرایی را نمی‌توان یافت که خواهان تداوم سیطره قدرت خارجی بر تصمیم‌گیری‌های سیاسی و منابع سرزمینی کشور باشد.

۲. مسئله اصلی، نحوه مواجهه با این پدیده است؛ اینکه چگونه می‌توان قدرت خارجی را عقب راند، بی‌آنکه توان مادی کشور و ظرفیت‌های دولت کاهش یابد. مصدق، امر ملی را بیش از آنکه به‌مثابه پروژه‌ای ایجابی برای انباشت قدرت صورت‌بندی کند، در قالب نفی سلطه تعریف کرد. ملی‌گرایی مصدقی با یک «نه» بزرگ آغاز می‌شود.

۳. اما این «نه» صرفا در قالب یک موضع سیاسی باقی نمی‌ماند و به‌تدریج به یک موضع اخلاقی تبدیل می‌شود. از این لحظه به بعد، مسئله دیگر این نیست که سرنوشت ملت چه خواهد شد یا چه بلایی بر سر اقتصاد خواهد آمد؛ پرسش اصلی این است: «آیا تسلیم شدیم؟» اگر پاسخ «نه» باشد، سایر مسائل، هرچند حیاتی و سرنوشت‌ساز باشند، در مرتبه دوم قرار می‌گیرند.

۴. اینجاست که ملی‌گرایی، که قرار بود برای یک ملت رفاه و امنیت بیافریند، به پروژه‌ای اخلاقی تبدیل می‌شود؛ پروژه‌ای که در آن، برای حفظ عزت و آبروی کشور، باید سخت‌ترین فشارهای اقتصادی و امنیتی را تحمل کرد. این دقیقا همان چیزی بود که مصدق توانست به‌خوبی صورت‌بندی و اجرا کند. دولتی که سقوط کرد، کشوری که وارد دوره‌ای از فشار و تحریم شد، اما سیاستمداری که در نهایت خود را به قهرمان یک روایت ملی تبدیل کرد.

۵. در جهان مادی، دولتمرد باید قدرت‌سازی کند، نه روایت‌سازی. باید مالیات بگیرد، ارتش بسازد، بوروکراسی را کارآمد کند، امنیت بیافریند و اقتصاد را شکوفا سازد تا بقای سیاسی خود و دولتش را تضمین کند. اما هنگامی که فضیلت اخلاقی جای سود مادی را می‌گیرد، پیامدهای عمل به‌تدریج اهمیت خود را از دست می‌دهند؛ در این منطق، هرچه روایت از حادثه سوزناک‌تر و جان‌کاه‌تر باشد، پیروزی اخلاقی بزرگ‌تر تلقی می‌شود.

۶. پس از مصدق، سنت سیاسی خطرناکی شکل گرفت که می‌توان ردپای آن را در بخش بزرگی از جریان‌های شکل‌دهنده انقلاب ۵۷ دید؛ از مجاهدین و فداییان گرفته تا اسلام‌گرایان و بعدها اصلاح‌طلبان. در این سنت، می‌توان فرصت توسعه را قربانی کرد، اما عزتمند ماند؛ می‌توان قدرت را در میدان سیاست واگذار کرد، اما از نظر اخلاقی پیروز شد. در نهایت، می‌توان یک شکست همه‌جانبه خورد، اما روایت را پیروز شد.

◽️@utfinance◽️