📄 شریعتی و جمله سازی از زبان فیض کاشانی

✍️ روح الله نجفی
دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه خوارزمی

جناب علی شریعتی در دهه پنجاه شمسی بر سر مصداق درخت ممنوع در قصه قرآنی آدم، جدلی قلمی با جناب ناصر مکارم شیرازی داشته است که این جدل در جلد ۲۴ مجموعه آثار شریعتی با عنوان انسان منعکس شده است.
پیش زمینه بحث آن است که بر وفق برخی روایات شیعه، آن درخت ممنوع، حسادت آدم بر اهل بیت بوده است. شریعتی این قول را به مکارم نسبت داده است و سپس در رد آن، سخنی از تفسیر الصافی آورده است. وی جمله ای عربی را بدین شکل به تفسیر الصافی نسبت داده است: «قال بعض اهل الهوی و التاویل: الحسد»؛ یعنی برخی از اهل هوای نفس و تاویل گفته اند که آن درخت، حسد است. بر این مبنا، جناب شریعتی به جناب مکارم که در همان دهه پنجاه نیز عالم شناخته شده ای بود، توهین می کند و او را اهل هوسبازی و تاویل سازی می نامد.
اما مراجعه به تفسیر الصافی نشان می دهد که این جمله ساخته ذهن بداندیش شریعتی است و نه تنها فیض کاشانی چنین نگفته است، بلکه وی قول به حسد را در کنار اقوال دیگر پذیرفته است، با این توجیه که درخت بهشتی می تواند ثمرات مختلف داشته باشد.
فیض ذیل عبارت قرآنی «ولاتقربا هذه الشجره» (بقره/۳۵) جمله ای دارد که در آن واژه های «الهوى» و «التأويل» آمده است اما آن جمله با مدعای شریعتی کاملا متفاوت است.
متن سخن فیض چنین است:
«لا منافاة بين الروايات ولا بينها وبين ما قاله أهل التأويل انها شجرة الهوى والطبيعة»؛ یعنی میان روایات با یکدیگر منافاتی نیست و همچنین روایات با آن چه اهل تاویل (مفسران) گفته اند که آن درخت، هوای نفس و [میل به] طبیعت باشد، منافاتی ندارند.

◽️@utfinance◽️