فرهنگ، تاریخ و تمدّن تورک

‍ تورکیستان؛ پنج کشور در جمع ۲۰ اقتصاد سریع‌الرشد آسیا


پنج کشور تورکیستان، یعنی قرغیزستان، تاجیکستان، اؤزبکستان، تورکمنستان و قزاقستان، بر اساس پیش‌بینی‌های اقتصادی منتشرشده در سپتامبر ۲۰۲۶، همگی در میان ۲۰ اقتصاد سریع‌الرشد آسیا قرار گرفته‌اند. قرغیزستان با رشد پیش‌بینی‌شدۀ ۸.۹ درصدی در جایگاه دوم آسیا قرار دارد. تاجیکستان و اؤزبکستان هر کدام با رشد ۷ درصدی، رتبه‌های چهارم و پنجم را به خود اختصاص داده‌اند. تورکمنستان با ۶.۳ درصد در رتبۀ نهم و قزاقستان با ۴.۸ درصد در رتبۀ پانزدهم قرار دارند.

گسترش تجارت با چین، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، توسعۀ مسیرهای ترانزیتی میان آسیا و اروپا، صادرات انرژی و مواد معدنی و افزایش تقاضای داخلی از عوامل اصلی رشد این منطقه‌اند. درآمدهای ارسالی نیروی کار مهاجر نیز به اقتصاد کشورهای منطقه کمک می‌کند.

موقعیت راهبردی تورکیستان، توجه سرمایه‌گذاران چین، روسیه، آمریکا، ژاپن و دیگر قدرت‌های اقتصادی را افزایش داده است. تورکیستان با برخورداری از منابع طبیعی، نیروی کار و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، ظرفیت آن را دارد که به یکی از قطب‌های مهم اقتصادی و ترانزیتی اوراسیا تبدیل شود.

@TurkUygarligi

Oyunları Bozkurdum

Asena Esma
(Esma Dilnur Ulukan)

Ben Üçoklar toyuyum
Bozoklar'ın boyuyum
Türk'ün Turan yurduyum
Ben bir alfa kurduyum

Ah atamdan gelen iziyle
Yürürüm kutlu yol ile
Bozkırların ruhuyum
Ben Türk'ün öz soyuyum

Hay davan senin hak kurdum
Dön tarihe bak kurdum
Öz yurdumda oynanan
Oyunları bozkurdum

Birliğimiz sarsılmaz
Sözümüz hiç daralmaz
Bozkurdun iz sürdüğü
Yollar asla kapanmaz

Bozkurdumun yelesi
Adalettir töresi
Uluyunca göklere
aşağı yükselir sesi

Dağlar aşar nefesi,
Ele karışır sesi
Gece çöker bozkıra,
Sönmez onun meşalesi

Köküm bozkır, izim yel
Aşar dağlar her engel
Tarihten gelen sesimiz
Susmaz bugün, susmaz el

At koşturur ufuklarda,
iz bırakır topraklarda
Birlik oldukça budunum,
Yıkılmayız zamanlarda

Yamaçlarda kurt gördüm
Yurdun nerdedir sordum
Bozkırdır ata yurdum
Çok gezdim burada durdum

Esen yelde izimiz
Silinmezdir sözümüz
Geçmişten yarınlara
Uzanır bizim özümüz

Türk yurdunda doğmuşum
Tarihle yoğrulmuşum
Atamdan iz taşıyıp
Bu yollarda durmuşum

@TurkUygarligi

💪               Gelemeyebilirdik

ممکن بود  ما  نتوانیم  بیاییم

We might not have been able to come


زبان تورکی با ساختار منعطف و قواعد دستوری منظم و بدون استثناء، توانایی بیان دقیق مفاهیم ظریف و شرایط مختلف زمانی و احتمالات را به زیبایی دارد. جمله بالا نمونه کوچکی از قدرت زبان تورکی است.

مثال فوق نشان می‌دهد مفهومی که در تورکی با یک فعل بیان می‌شود، در فارسی با پنج کلمه و سه فعل (ممکن بود ما نتوانیم بیاییم) و در انگلیسی با هشت کلمه قابل بیان است.

این نمونه نشان می‌دهد که زبان تورکی با ترکیب پیشوندها، پسوندها و ریشه‌ها توانایی فشرده‌سازی اطلاعات و انتقال دقیق معانی را در قالبی کوتاه‌تر و کارآمدتر دارد. به همین دلیل، زبان تورکی علاوه بر غنای واژگانی، از نظر ساختار دستوری نیز بسیار قدرتمند و انعطاف‌پذیر است و می‌تواند ظریف‌ترین حالات ممکن را به شکلی موجز و زیبا بیان کند.

زبان تورکی یکی از زیباترین، غنی‌ترین، قدرتمندترین و کامل‌ترین زبانهای دنیا است که اندیشیدن، خلق معانی و بیان مفاهیم پیچیده در آن به راحتی محقق می‌گردد.

@TurkUygarligi

احتمال نابودی سه هزار زبان تا پایان قرن بیست و یکم در جهان


حدود سه هزار زبان از بیش از هفت هزار زبانی که در حال حاضر در جهان صحبت می‌شود تا پایان قرن بیست و یکم در خطر انقراض قرار دارند.

در راستای تأکید بر اهمیت زبان‌ها بعنوان حاملان فرهنگ و مهمترین مشخصه فرهنگ هر ملت، «روز جهانی زبان مادری» در کنفرانس عمومی یونسکو در سال ١٩٩٩ تصویب و از سال ٢٠٠٠ هر ساله در ٢١ فوریه جشن گرفته می‌شود.

بر اساس داده‌های یونسکو، در حال حاضر بیش از هفت هزار زبان در سراسر جهان به ثبت رسیده که از این تعداد شش هزار و هفتصد زبان محلی هستند.

بر اساس پیش‌نویس قطعنامه تصویب شده، یونسکو از دولت‌ها می‌خواهد که بودجه و مکانیسم‌هایی برای حفظ زبان‌های بومی ایجاد کنند.

بر اساس گزارش یونسکو، جمعیت بومی، حتی اگر بخش کوچکی از جمعیت کشور را تشکیل دهد، بزرگترین بخش از تنوع فرهنگی و زبانی است.

از سوی دیگر، نابودی زبان‌ها می‌تواند به معنای ناپدید شدن غیرقابل برگشت بخشی از میراث مشترک بشریت باشد.

بر اساس اطلس جهانی زبان‌های در خطر انقراض یونسکو، زبان‌هایی که از سال ۱۹۵۰ توسط هیچکس صحبت نمی‌شود، زبان‌های «منقرض شده» در نظر گرفته می‌شوند.

برای اینکه یک زبان «ایمن» تلقی شود، باید توسط همه نسل‌ها بدون هیچ محدودیتی در زبان تکلم شود. بر اساس این طبقه‌بندی، ۴ درصد از زبان‌هایی که تا به امروز تکلم می‌شود «منقرض شده» در نظر گرفته می‌شوند.

۱۰ درصد از زبان‌هایی که امروزه صحبت می‌شود به‌عنوان «در خطر انقراض بحرانی»، ۹ درصد «به‌شدت در خطر انقراض»، ۱۱ درصد «در معرض تهدید حتمی» و ۱۰ درصد «آسیب‌پذیر» طبقه‌بندی می‌شوند.

یونسکو نگران است که این زبان‌ها تا پایان قرن جاری نابود شوند.


****

زبانهایی که بیشترین سخنور را در دنیا دارند:

۱. چینی
۲. انگلیسی
۳. هندی
۴. اسپانیولی
۵. تورکی
۶. عربی
۷. پرتغالی

از میان ۷ هزار زبان موجود در دنیا، تورکی جزو ۵ زبان اول است.

زبان تورکی با وسعت تاریخی و جغرافیایی خود، خصوصیات یک زبان گسترده و جهانی را داراست. قدرت زبان تورکی در گستردگی و فراگیر بودن آن است. امروزه زبان تورکی بیش از ۲۰ لهجه دارد و سخنوران آن در جغرافیایی به وسعت ۱۵ میلیون کیلومتر مربع زندگی می‌کنند.

تورکی به لحاظ ساختار، گنجینه لغات، قدرت بیان و توانایی بیان مفاهیم انتزاعی (ذهنی) از طریق عبارات عینی، زبانی غنی و قدرتمند است. زبان ما همچنین بعلت داشتن توانایی تولید کلمات جدید بی‌شمار «با استفاده از پسوندها» و همچنین «از طریق ترکیب کلمات»، زبانی قدرتمند می‌باشد.

گنجینه لغات زبان تورکی (با لهجه‌های مختلف) دارای بیش از یک میلیون و دویست هزار کلمه است. در زبان تورکی برای بیان یک مفهوم خاص، امکان استفاده از کلمات و اصطلاحات متعدد که هرکدام جزئیات خاصی را برای حالات و شرایط مختلف آن مفهوم بیان می‌کند، وجود دارد.

با بررسی علمی و زبان شناختی گنجینه لغات، ضرب المثلها، تشبیهات، کنایات، استعارات، اصطلاحات، تعبیرها، چیستانها مفاهیم عینی و ذهنی، اشعار فولکلوریک و ... زبان تورکی براحتی می‌توان نتیجه گرفت که زبان تورکی جزو یکی از قوی‌ترین و غنی‌ترین زبانهای دنیا با قدرت بیان بسیار بالا است.

حفظ و توسعه زبان تورکی منوط به استفاده از آن در کلیه حوزه‌ها منجمله علم، دین، اقتصاد، فرهنگ، هنر، سینما، تئاتر، ادبیات، سیاست، حقوق، توریسم، خبر، ورزش، تفریحات، اینترنت، بازار کار، بازیهای کامپیوتری، رادیو و تلویزیون، فعالیتهای اجتماعی، مدرسه، دانشگاه و... است.

اگر زبان نوشتاری (استاندارد) تورکی را بصورت علمی یاد گرفته و به کودکانمان یاد دهیم، هم قدمی در راستای حفظ میراث فرهنگی و تمدنی خود برداشته‌ایم، هم کودکانمان می‌توانند با استفاده از امکانات سطح بالای یکی از قدرتمندترین و زیباترین زبانهای دنیا ضمن ادراک بهتر جهان هستی (بوسیله زبان مادری)، با دنیای ۳۵۰ میلیونی تورک ارتباط برقرار کرده و با استفاده از میلیونها جلد کتاب علمی، مقاله، اثر ادبی، فرهنگی و... موجود به زبان تورکی، آینده‌ی بهتری برای خود بسازند.

قدر زبان خود را بدانیم و در حفظ و ارتقاء آن کوشا باشیم. زیرا مرگ یک زبان مساوی است با مرگ یک ملت. نابودی زبان تورکی یعنی نابودی ملت تورک و فرهنگ تورکی. بیایید تا زمان رسمی شدن زبان تورکی که ضامن بقاء زبانمان خواهد بود، با تلاش وافر و کوشش فداکارانه اجازه ندهیم زبان و فرهنگ تورکی نابود گردد...

@TurkUygarligi

‍ ۳ اکتبر؛ روز همکاری دولت‌های تورک

روز همکاری دولت‌های تورک بر همۀ تورک‌ها و دوستداران جهان تورک مبارک باد.


امروز، ۳ اکتبر، «روز همکاری دولت‌های تورک» است؛ روزی که به مناسبت سالگرد امضای «موافقت‌نامۀ نخجوان» در ۳ اکتبر ۲۰۰۹ نام‌گذاری شده است. این توافق میان جمهوری آذربایجان، تورکیه، قزاقستان و قرقیزستان، پایۀ تأسیس «شورای همکاری کشورهای تورک‌زبان» را گذاشت؛ نهادی که در سال ۲۰۲۱ به سازمان دولت‌های تورک تغییر نام داد. از آن زمان، ۳ اکتبر به نمادی برای همکاری و همگرایی میان دولت‌های تورک تبدیل شده است.

امروز سازمان دولت‌های تورک این مناسبت را گرامی می‌دارد و آن را فرصتی برای تأکید بر همکاری میان اعضا و نهادهای وابسته می‌داند. این سازمان در حوزه‌هایی مانند اقتصاد و تجارت، حمل‌ونقل، انرژی، آموزش، فرهنگ، گردشگری، سلامت، دیجیتال‌سازی و امنیت همکاری می‌کند. پروژه‌هایی مانند صندوق سرمایه‌گذاری تورک، کریدور ترانس‌خزر، اتاق بازرگانی و صنعت تورک و فرآیند اورخون نیز بخشی از این روند هستند.

از نظر سیاسی، اهمیت ۳ اکتبر در این است که همکاری میان دولت‌های تورک دیگر صرفاً یک پیوند فرهنگی یا تاریخی نیست؛ بلکه به‌تدریج دارای ساختارهای نهادی، اقتصادی، ترانزیتی و سیاسی می‌شود. این روند به معنای شکل‌گیری یک دولت واحد یا حذف استقلال کشورهای عضو نیست، بلکه نشان‌دهندۀ تلاش دولت‌های تورک برای تبدیل اشتراکات تاریخی، زبانی و فرهنگی به ظرفیت همکاری بین‌دولتی و منافع مشترک است. به همین دلیل، ۳ اکتبر را می‌توان یکی از نمادهای مهم گذار «جهان تورک» از یک مفهوم فرهنگی ـ تاریخی به یک فضای سازمان‌یافته‌تر برای همکاری سیاسی و اقتصادی دانست. ۳ اکتبر، یادآور این واقعیت است که جهان تورک فقط یک میراث تاریخی نیست؛ بلکه ظرفیت زنده‌ای برای ساختن آینده نیز هست.

باید توجه داشت که جهان تورک به کشورهای عضو سازمان دولت‌های تورک محدود نمی‌شود. از بالکان تا سیبری و از روسیه تا ایران، ده‌ها میلیون تورک در خارج از این کشورها زندگی می‌کنند و هر یک بخشی از تنوع تاریخی و فرهنگی جهان تورک هستند. در میان این جوامع، جامعۀ بزرگ تورک ایران جایگاه ویژه‌ای دارد؛ جامعه‌ای که با حفظ زبان، فرهنگ و هویت تورکی خود، بخش مهمی از پیکرۀ انسانی و تاریخی جهان تورک را تشکیل می‌دهد. هرچند دولت ایران عضو سازمان دولت‌های تورک نیست، گسترش روابط میان دولت‌های تورک می‌تواند زمینه‌های بیشتری برای ارتباطات فرهنگی، علمی، اقتصادی و انسانی میان این جوامع و کشورهای عضو فراهم کند.

تورکی؛ زبانی از گذشته، مهم برای آینده


زبان تورکی فقط زبان گذشته و تاریخ نیست؛ زبانی است که در معادلات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جهان امروز نیز اهمیت دارد.

شورای بریتانیا در گزارش «زبان‌هایی برای آینده» که در سال ۲۰۱۵ منتشر کرد، ده زبان را که از نظر اقتصادی، ژئوپلیتیکی، فرهنگی و آموزشی برای آیندۀ بریتانیا اهمیت ویژه دارند، معرفی کرد. تورکی یکی از این ده زبان بود.

این گزارش بر اساس عواملی همچون نیازهای شرکت‌های بریتانیایی، اهداف تجارت خارجی، اولویت‌های دیپلماتیک و امنیتی و میزان حضور زبان‌ها در اینترنت تهیه شده بود و افق آن، بیست سال آینده را دربرمی‌گرفت.

قرار گرفتن زبان تورکی در چنین فهرستی نشان می‌دهد که اهمیت آن فقط به شمار زیاد گویشوران یا گستردگی جغرافیایی جوامع تورک در پهنه‌ای وسیع از شرق آسیا تا بخش‌هایی از مرکز اروپا محدود نمی‌شود. زبان تورکی در محاسبات اقتصادی، ژئوپلیتیکی و ارتباطات بین‌المللی نیز اهمیت دارد.

از این منظر، یادگیری تورکی تنها آموختن یک زبان نیست؛ بلکه دسترسی مستقیم به بخش بزرگی از ظرفیت‌های فرهنگی، اقتصادی و انسانی اوراسیا و امکان ارتباط با جوامع تورک در این پهنه گسترده است.

#زبان_تورکی

@TurkUygarligi

تورکی؛ زبانی با ساختار شفاف برای یادگیری ریاضی


آیا ساختار یک زبان می‌تواند بر یادگیری ریاضی تأثیر بگذارد؟ پژوهش‌های آموزش ریاضی نشان می‌دهند که پاسخ می‌تواند مثبت باشد.

کارن سی. فیوسون از دانشگاه نورث‌وسترن و یپینگ لی از دانشگاه A&M تگزاس، در پژوهشی که در سال ۲۰۰۹ در مجلۀ علمی ZDM – Mathematics Education منتشر کردند، تأثیر تفاوت‌های زبانی و شیوه‌های ارائۀ مفاهیم عددی بر یادگیری ریاضی را بررسی کردند. پژوهش آنان نشان داد که زبان می‌تواند در میزان شفافیت مفاهیم عددی و در نتیجه در مسیر یادگیری کودکان نقش داشته باشد.

یکی از ویژگی‌های مهم زبان تورکی و بعضی زبان‌های شرق آسیا، ساختار منظم نام‌گذاری اعداد است. برای مثال، در تورکی، اون‌بیر (ده + یک) یعنی یازده، اون‌سکیز (ده + هشت) یعنی هجده و ییرمی‌اوچ (بیست + سه) یعنی بیست‌وسه. بنابراین ساختار زبانی، رابطۀ میان عدد و نظام ده‌دهی را به‌صورت نسبتاً مستقیم نشان می‌دهد.

در مقابل، زبان‌هایی مانند انگلیسی و فارسی در نام‌گذاری برخی اعداد از چنین ساختار شفافی برخوردار نیستند. در انگلیسی، واژه‌هایی مانند eleven و twelve رابطۀ آشکاری با نظام ده‌دهی ندارند. در فارسی نیز واژه‌هایی مانند «یازده»، «دوازده» و «هجده» ساختار «ده + یک»، «ده + دو» و «ده + هشت» را به‌صورت زبانی آشکار نمی‌کنند.

به همین دلیل، عنوان مقاله‌ای که سو شلنبرگر در وال‌استریت ژورنال منتشر کرد، «بهترین زبان برای ریاضی» و زیرعنوان آن «واژه‌های گیج‌کنندۀ اعداد انگلیسی با مهارت‌های ضعیف‌تر مرتبط‌اند» بود.

این تفاوت نشان می‌دهد که زبان فقط وسیله‌ای برای بیان مفاهیم ریاضی نیست؛ ساختار آن می‌تواند در نحوۀ درک و یادگیری این مفاهیم نیز نقش داشته باشد. در زبان تورکی، شفافیت ساختار اعداد می‌تواند آموزش مفاهیم پایه‌ای مانند شمارش، ارزش مکانی و نظام ده‌دهی را برای کودکان آسان‌تر و ملموس‌تر کند. این موضوع نمونه‌ای جالب از ارتباط میان ساختار زبان، فرآیند یادگیری و تفکر ریاضی است.

#زبان_تورکی

@TurkUygarligi

ایران به‌مثابۀ ملّتِ خیالی: برساختِ هویّتِ ملّی

نویسنده: مصطفی وزیری
مترجم: حامد علیاری

کتاب مهم دکتر مصطفی وزیری درباره‌ ایران بالاخره پس از بیش از سه دهه به فارسی ترجمه شد. حامد علیاری، مترجم باتجربه و زبردست، زحمت ترجمه‌ کتاب را کشیده است. پس از سه دهه بی‌توجهی عامدانه، طرد، و تحریف این اثر در مطالعات ایران و فراتر از آن، ترجمه‌ای روان و دقیق از آن به فارسی ارائه می‌شود که مورد تایید مولف اثر است.

این کتاب برساختِ زمان‌پریشِ هویّتِ ایرانی را به‌چالش می‌کشد. ادعای اصلی کتاب این است که تاریخ‌نگاریِ ملّی‌گرا در قرنِ نوزدهم و بیستم، که تحت نفوذِ شرق‌شناسانِ اروپایی بود، با تاثیرگذاری بر ادیبان و روشن‌فکرانِ ملّی‌گرای ایران، به برساخت «ملت ایران» انجامید. این اثر هم‌چنین بر این استدلال مصر است که به کارگیری کلی لفظِ «ایرانی»، همانطور که دانش‌پژوهان و ملّی‌گرایانِ دوآتشه، برای جمعیّتِ چندقومی، چندزبانه و چندفرهنگی در سرزمینِ وسیعِ ایران طیّ دوره‌های تاریخیِ متمایز، بی‌پروا استفاده کرده‌اند، بی‌اساس است.

@TurkUygarligi

شهرها و تقسیمات دولتی آزربایجان در اواخر دوره قاجار
(بر اساس آرشیوهای دولتی عثمانی)


آزربایجان به مرکزیت تبریز یکی از بزرگ‌ترین ایالات ایران می‌باشد. سرزمین ایران از نقطه‌نظر اداری به ایالت و ولایت‌هایی تقسیم شده است. هر دوی اینها زیر نظر وزارت داخله اداره می‌شود و فرق‌شان از نظر وسعت می‌باشد به طوری که شهرهای بزرگ توسط والی (فرمانروا) اداره می‌شود. آزربایجان که یک ایالت بود چهار - پنج سال قبل توسط فرمانروا اداره می‌شد.

از آنجایی که برای حکومت آزربایجان ولیعهد قاجار فرستاده می‌شد لغت “فرمانفرما” از اهمیت زیادی برخوردار بود. فرمانفرماها از آنجایی که کل امور دولتی، نظامی، قضایی و سایر را در دست داشتند دارای صلاحیت و قدرت زیادی بودند.

از پنج سال قبل امور نظامی به فرمانده کل قوای شمال‌غرب تفویض شده است. حالیه در تبریز فرمانفرما حکومت نمی‌کند بلکه والی در منصب حکومت است.

ایالت آزربایجان همچون سایر قسمت‌های ایران به ولایت‌های کوچک (حاکم‌نشین) و ولایت‌ها به بلوک‌ها، بلوک‌ها به محال تقسیم می‌شود. در مرکز ولایت حاکم وجود دارد. در بلوکات نائب‌الحکومه و در محالات ضابط یا مباشر وجود دارد و در هر روستا یک کدخدا وجود دارد.

تقسیمات آزربایجان بدین‌شکل است:

آ) حاکم‌نشین تبریز (تبریز حاکیم‌لیگی) به مرکزیت تبریز. جمعیت حدود دویست هزار نفر بلوکات و محالاتش چنین است:

۱-رودقات (به مرکزیت صوفیان) ۲-طسوج ۳-شبستر ۴-کوزه کنان ۶-شرفخانه ۷-باسمیج ۸-سعدآّباد۹ -مهرانه رود (سهند آباد) ۱۰-اوجار (حاجی آغا) ۱۱-تیکمه‌داش ۱۲ -خانم رود (شهرک)

ب) حاکم‌نشین اردبیل به مرکزیت اردبیل، جمعیت چهل هزار نفر

۱-ارشله ۲-اوجارود۳ -موغان (بیله سووار)۴-نمین ۵-نیر ۶-آستارا ۷-مشکین (اونارUnar)

ج) حاکم‌نشین قره‌داغ به مرکزیت اهر (۳۵۰۰۰۰ نفر)

۱-کلیبر ۲-چلبیان ۳-ورکهان ۴-دیزمار

د) حاکم‌نشین مرند به مرکزیت مرند (۱۵۰۰۰)

۱-گلین قایا ۲-زونوز ۳-علمدار ۴-گه ر گه ر ۵-جولفا

ه) حاکم‌نشین خوی به مرکزیت خوی (۳۰۰۰۰)

۱- چورس ۲- گیریس ۳-چالدیران ۴-قوطور

د) حاکم‌نشین ماکو به مرکزیت ماکو (۱۰۰۰۰)

۱-آواجیق (کیلیسه کندی) ۲-شوت ۳-چای پارا (قره زیادین) ۴-آرابلر (عربلر)

ز) حاکم‌نشین سلماس، به مرکزیت دیلمان (۸۰۰۰)

۱-کهنه شهر ۲-خسروآباد۳ -صدقیان۴ -چهری

ح) حاکم‌نشین اورمی به مرکزیت اورمیه (۲۵۰۰۰)

۱-مرگه وه ر ۲-دشت ۳-برده سور ۴-صومای ۵-بارادوست ۶-اوشنو ۷- انزل ۸- ترگه‌وه‌ر

ط) حاکم‌نشین موکری به مرکزیت ساووجبلاغ (۸۰۰۰)

۱- لاهیجان ۲-سردشت ۳-میاندوآب ۴-رحمت آباد

ی) حاکم‌نشین مراغه به مرکزیت مراغه (۳۰۰۰۰)

۱-دهخوارقان ۲-مه مه کان ۳-گوگان ۴-بیناب ۵-عجب شیر

ک) حاکم‌نشین صائین‌قالا و افشار به مرکزیت صایین‌قالا

۱-تیکان تپه ۲-یالقوزآغاج ۳-هشترود (سراسکند)

ل) حاکم‌نشین میانج به مرکزیت میانه یا میانج

۱-تورکمن چایی ۲-جمال آباد

م) حاکم‌نشین سراب به مرکزیت سراب (۱۲۰۰)

۱-شربیان ۲-آلان براغوش ۳-خالخال (هروHerov )


دکتر توحید ملک‌زاده
۲ شهریور ۱۳۹۷

@TurkUygarligi

اردوغان یاد شهدا و جانبازان نبرد آزادسازی قره‌باغ را گرامی داشت


🔴رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور تورکیه به‌مناسبت «روز یادبود آذربایجان»، یاد جانبازان و شهدایی را که برای آزادسازی قره‌باغ از اشغال جنگیدند، گرامی داشت.

🔴رئیس‌جمهور اردوغان در حساب کاربری خود در پلتفرم ملی «NSosyal» به این مناسبت پیامی منتشر کرد و نوشت: «به‌مناسبت روز یادبود کشور دوست و برادر، آذربایجان با رحمت و احترام، یاد شهدای قهرمان‌مان و جانبازان‌مان را که برای آزادسازی قره‌باغ از اشغال و آزادی آن جنگیدند، گرامی می‌دارم.»

🔴رئیس‌جمهور تورکیه در پیام خود، «قره‌باغ» را با الفبای نوشتاری رایج در آذربایجان (Qarabağ) نوشت و تاکید کرد: «قره‌باغ، خاک آذربایجان است و برای همیشه این‌گونه خواهد ماند.»

@TurkUygarligi

İran Türkleri (Genel Değerlendirme ve Diğer Türk Boyları)


Konuk: Tarihçi ve Türkolog Dr. Babek Cavanşir

Türk Dünyası’na yönelik yayın yapan Telenews TV kanalı, “Altay’dan Tuna’ya” programının 17.Bölüm

@Babek_Cavanshir


تورک‌های ایران (ارزیابی کلی و سایر اقوام تورک)

مهمان برنامه: مورخ و تورکولوگ دکتر بابک جوانشیر

قسمت هفدهم از برنامه «آلتای'دان تونا'یا» که در کانال Telenews TV خطاب به دنیای تورک پخش می‌شود.

🎥 Programı👇buradan👇izleyin

جلوگیری سفیر تورکیه از حملۀ ارتش پهلوی به ایل تورک قشقایی


در سال‌های ۱۳۲۱–۱۳۲۲، در جریان جنگ جهانی دوم، دولت ایران تحت فشار سفیر بریتانیا، سر ریدر بولارد، قرار گرفت تا علیه ایل قشقایی اقدام نظامی کند. علت این فشار، خودداری قشقایی‌ها از تحویل چند آلمانی بود که به آنان پناهنده شده بودند.

به روایت جواد هیئت در کتاب «خاطرات من و پدرم»، میرزا علی هیئت که با جمال حسنی تارای، سفیر تورکیه در تهران، مناسبات نزدیکی داشت، برای جلوگیری از حملۀ ارتش به قشقایی‌ها با او وارد گفت‌وگو شد. هم‌زمان، از بی‌بی، مادر ناصرخان قشقایی، نیز خواست با سفیر تورکیه دیدار و درخواست کمک کند.

بر اساس این روایت، جمال حسنی تارای نزد سفیر بریتانیا و نخست‌وزیر ایران رفت و با اشاره به هویت تورکی قشقایی‌ها گفت: قشقایی‌ها تورک و با ما هم‌تبار هستند. ما نمی‌توانیم نسبت به سرنوشت آن‌ها لاقید باشیم. اگر می‌خواهید آن‌ها را نابود کنید اجازه دهید با ایل خود به تورکیه بروند و در عوض به اندازۀ سرزمین آن‌ها به ما زمین بدهید.

جواد هیئت روایت می‌کند که این اقدام دیپلماتیک در نهایت موجب شد انگلیسی‌ها و دولت ایران از سرکوب نظامی قشقایی‌ها صرف‌نظر کردند.


منبع: جواد هیئت، خاطرات من و پدرم.

#تاریخ_تورک
#ایل_قشقایی
@TurkUygarligi

افتتاح «بلوار اورمیه» در شانلی‌اورفای تورکیه


بلوار اورمیه در شهر شانلی‌اورفای تورکیه، با حضور شهرداران شانلی‌اورفا و اورمیه افتتاح شد؛ پروژه‌ای که نمادی از پیوند و همکاری میان دو شهر خواهرخوانده به شمار می‌رود.

این بلوار حدود ۶ کیلومتر طول دارد و در دو مسیر رفت‌وبرگشت، در یکی از مناطق جدید شهری شانلی‌اورفا ساخته شده است. مسیر بلوار به بیمارستان شهر این منطقه دسترسی دارد؛ بیمارستانی با ظرفیت حدود هزار و ۷۷۰ تخت که قرار است طی دو هفته آینده با حضور رئیس‌جمهور تورکیه افتتاح شود.

نام‌گذاری این معبر به نام اورمیه، در ادامه روابط خواهرخواندگی دو شهر انجام شده و گامی در راستای گسترش تعاملات و همکاری‌های شهری میان اورمیه و شانلی‌اورفا است.

@TurkUygarligi

نشات ارتاش (٢٠١٢– ١٩٣٨) خواننده موسیقی سنتی (مردمی) تورکی، ترانه‌سرا، اوزان (آشیق) مدرن و نوازنده باغلاما است. یاشار کمال لقب «بوزقیرین تَزه‌نه‌سی» (مضراب استپ) را به ارتاش داده‌است.

نشات ارتاش در سال ۱۹۳۸ در قیرشهیر زاده شد. پدرش، محرم ارتاش، نیز یک اوزان بود.

وی در شش سالگی ابتدا نوازندگی ویولن و سپس باغلاما را آغاز کرد. در چهارده سالگی به استانبول رفت و پس از دو سال، به آنکارا نقل مکان کرده و در «رادیو ترکیه» (TRT) به اجرای موسیقی مردمی تورکی پرداخت.

در این دوره او محبوبیت بسیاری در کشور به دست آورد و کنسرت‌های زیادی برگزار کرد. در سال ۱۹۷۸، انگشتان ارتاش دچار فلج شدند. به همین دلیل یک سال بعد برای مداوا به آلمان رفت و بهبود یافت و به آموزش موسیقی در آلمان پرداخت.

ارتاش بالاخره در سال ٢٠٠٠ به تورکیه بازگشت و مورد استقبال بی‌نظیر دوستارانش قرار گرفت. اولین آهنگ نشات بابا در سال ۱۹۵۷ منتشر و طی دوران فعالیتش بیش از ۳۰ آلبوم عرضه کرد.

در سال ۲۰۰۶، مجلس ملی کبیر تورکیه مدال خدمات برجسته کشوری را به ارتاش اهدا کرد که به قول خودش «به نمایندگی از اجداد خود» آن را پذیرفت.

در سال ۲۰٠٩، نشات ارتاش از طرف یونسکو به فهرست «گنجینه ملی انسانی زنده» وارد شده و مورد تقدیر قرار گرفت.

در ۲۵ آوریل ۲۰۱۱ نیر دانشگاه فنی استانبول مدرک دکترا افتخاری به او اعطا کرد.

ارتاش در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۲ در سن ۷۴ سالگی در بیمارستانی در ازمیر درگذشت. او دو هفته قبل از آن برای معالجه سرطان بستری شده بود. جسد وی به آنکارا و از آنجا به روستای محل تولدش (قیرتیللار) در قیرشهیر منتقل شد.

مراسم تشییع جنازه او در مسجد آخی ائورن و با حضور سیاستمداران بلندپایه‌ای چون نخست‌وزیر رجب طیب اردوغان، ارتوغرول گونای وزیر فرهنگ، نمایندگان احزاب مخالف و افراد مشهور حوزه موسیقی ترکیه مانند اورهان گنجه‌بای و همچنین ده‌ها هزار نفر از مردم برگزار شد.

@TurkUygarligi

آسئنا در اولین روز مدرسه


آسئنا از شب قبل کیف مدرسه‌اش را کنار تخت گذاشته بود. هر چند دقیقه یک‌بار زیپ کیف را باز می‌کرد و دوباره می‌بست. دفترهای سفید، مدادهای تازه‌تراشیده و پاک‌کن کوچکی را که شکل قلب داشت، بیرون می‌آورد و دوباره سر جایشان می‌گذاشت. یک مداد قرمز هم داشت که مادرش گفته بود: این را برای کشیدن گل‌های قشنگ نگه دار.

صبح زود، مادر صدایش زد: آسئنا، دخترم، بیدار شو. امروز باید بری مدرسه.

مادر موهایش را شانه کرد، پشت سرش بست و لباس مدرسه را تنش کرد. بعد مقنعه‌ای را که تازه خریده بود، روی سرش گذاشت.

آسئنا جلوی آینه ایستاد و خودش را نگاه کرد: مامان، اینم باید همیشه سرم باشه؟

مادر لبخند زد: وقتی مدرسه‌ای، آره.

آسئنا چیزی نگفت. مادر گفته بود مدرسه جای خوبی است؛ جایی که چیزهای تازه یاد می‌گیرد و دوست‌های تازه پیدا می‌کند. برای همین کیفش را برداشت و همراه پدر و مادرش راه افتاد.

مدرسه فقط دو کوچه با خانه‌شان فاصله داشت. حیاط پر از بچه‌هایی بود که دست پدر و مادرشان را گرفته بودند. بعضی‌ها می‌خندیدند و بعضی‌ها گریه می‌کردند.

آسئنا با کنجکاوی وارد کلاس شد و کنار آیلار نشست.

ـ اسم تو چیه؟

ـ آسئنا.

ـ من آیلار هستم.

هنوز مشغول حرف زدن بودند که معلم وارد شد. بچه‌ها ساکت شدند. معلم لبخند زد و چیزی گفت. آسئنا به آیلار نگاه کرد. آیلار هم شانه‌هایش را بالا انداخت.

گونش آرام از چیچک پرسید: چی گفت؟

چیچک چیزی نمی‌دانست.

معلم دوباره حرف زد. این بار آسئنا فقط یک کلمه را فهمید: فارسی.

دستش را بالا برد: خانم معلم، فارسی چی هست؟

معلم لحظه‌ای مکث کرد.

ـ یک زبانه. زبانی که باید توی مدرسه یاد بگیرید و باهاش حرف بزنید.

آسئنا با تعجب گفت:

ـ ولی من فارسی بلد نیستم. مامانم همیشه با من تورکی حرف زده.

نازلی دستش را بالا برد: خانم معلم، چرا نمی‌تونیم همون زبانی رو که بلدیم حرف بزنیم؟

چیچک پرسید: خانم معلم، شما تورکی بلد نیستید؟

معلم لبخند زد، اما چیزی نگفت.

گونش پرسید: یعنی همه باید یک زبان دیگه یاد بگیرن؟

آیلار دستش را بالا برد: پس بچه‌هایی که فارسی حرف می‌زنن، توی مدرسه چه زبانی یاد می‌گیرن؟

کلاس ساکت شد.

معلم به صورت بچه‌ها نگاه کرد. سؤال‌ها ساده بودند، اما جواب دادن به آن‌ها آسان نبود. خودش هم تورک بود. زبان تورکی را می‌شناخت؛ همان زبانی که مادرش با آن برایش قصه گفته بود و اولین کلمات زندگی‌اش را با آن شنیده بود. اما حالا پشت میز معلم نشسته بود.

گفت: فعلاً باید فارسی یاد بگیرید.

آسئنا پرسید: چرا؟

معلم خواست جواب بدهد، اما مکث کرد.

زنگ کلاس به صدا درآمد و سؤال نیمه‌کاره ماند. بچه‌ها از جا بلند شدند و کلاس یک‌باره پر از صدا شد. همه به زبان خود حرف می‌زدند؛ زبانی که در خانه با آن حرف می‌زدند: تورکی.

معلم چند لحظه به آن‌ها نگاه کرد و بعد به دفتر مدرسه رفت.

یکی از همکارانش پرسید: روز اول چطور بود؟

معلم لبخند زد: بچه‌های جدید خیلی باهوش هستند.

ـ مشکلی پیش اومد؟

معلم کمی سکوت کرد.

ـ سؤال زیاد داشتند.

همکارش خندید: بچه‌ها همیشه سؤال می‌پرسند.

معلم سرش را تکان داد: نه، این سؤال‌ها فرق داشت.

ـ چه سؤالی؟

معلم به حیاط نگاه کرد.

ـ می‌پرسیدند چرا نمی‌توانند به زبان تورکی درس بخوانند و حرف بزنند.

چند لحظه سکوت شد.

معلم دوباره از پنجره به حیاط نگاه کرد. آسئنا را دید که کنار آیلار نشسته بود و مداد قرمز را در دست گرفته بود. انگار چیزی در دفترش می‌کشید.

آسئنا سرش را بالا آورد و برای لحظه‌ای به پنجره نگاه کرد. بعد دوباره سرش را پایین انداخت و به کشیدن ادامه داد.

مداد قرمز آرام روی کاغذ حرکت می‌کرد.


#تورک_دیلینده_مدرسه

@TurkUygarligi

اولاجاقدیر بیر زامان تورکون ده مدرسه‌سی


مدرسه‌ده معلّیم یئنه دؤیدو الیمدن
باجارمادیم فارسینی ایراد توتدو دیلیمدن
 
دئدیم: «آقا معلّیم! وورما! گؤینه‌دی الیم
نه‌دیر آخی گوناهیم؟ تورکودور منیم دیلیم»
 
یاپیشدی قولاغیمدان، دئدی: «بوراخ تورکونو!
او قالدی ائوینیزده؛ اونوت گئتسین کؤکونو!
 
اؤیرنمه‌سن آب – بابا  آچاجاقسان الینی
کؤتک یئیه‌ندن سونرا اونودارسان دیلینی
 
سنین هاران تورکودور؟  آذری‌سن؛ آذری
کیم اؤیردیبدیر سنه بئله یانلیش سؤزلری؟»
 
آخدی گؤزومون یاشی تیتره‌دی دیل – دوداغیم
بئله یالان سؤزلره اینانمادی قولاغیم
 
آنام منی اویدورماز؛ آتام منی آلداتماز
بو سؤزلرین هئچ بیری منیم عاغلیما باتماز
 
نییه منیم آدیمی سوروشماییر اؤزومدن؟
نییه سؤزون دوزونو اوخوماییر گؤزومدن؟
 
هرکس یالان دانیشسا آللاهین دوشمانیدیر
من کی یالان دئمیرم بو اونون یالانیدیر
 
لایلای دئییبدیر آنام منه بئشیکده تورکو
دانیشمیشیق هامیمیز ائوده – ائشیکده تورکو
 
نه‌دن گرک یازمایاق دیلیمیزی کیتابا؟
مدرسه‌ده نه اوچون گلمه‌یک بیز حئسابا؟
 
هئچ عاغلیما سیغماییر، نه‌دیر بونون جاوابی
«سو» یئرینه اوخویام مدرسه میزده «آب»ی
 
یقین کؤتک یئمزدیم اوخوسایدیم دیلیمی
گؤینرتیدن سیخمازدیم قولتوغوما الیمی
 
قوی بؤیویوم بیر اؤزوم اولاجاغام معلّیم
اوندا چوخ ایش گؤره‌جک بو گون گؤینه‌ین الیم  
   
کیلاسیمدان گله‌جک ائلیمیزین اؤز سسی
اولاجاقدیر او زامان تورکون ده مدرسه‌سی

شعر:رسول قربانی مقدم مراغه‌ای
          
@TurkUygarligi

دو نوع نگرش به تاریخ


یک گروه، تاریخ را انباشت مجموعه‌ای از اطلاعات می‌دانند که عبارت است از داده‌های مربوط به زمان و نحوه وقوع حوادث تاریخی، ازبر نمودن نام دولت‌ها، سلسله‌های پادشاهی، دانستن مفاد معاهدات منعقده بین دول در گذشته‌های دور و یا نزدیک و به‌طور کلی، جمع‌آوری یک سری اطلاعاتِ صرفِ کرونولوژیک از سیر تاریخی حوادث.

گروهی دیگر اعتقادی به پر کردن ذهن با داده‌های صرف در خصوص حوادث تاریخی نداشته و در پی آگاهی از علل و نتایج وقایع هستند. این گروه بیشتر به بررسی و تحلیل پیش‌زمینه‌های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و ... که موجب وقوع حوادث تاریخی شده و همچنین تأثیرات مثبت و منفی آن وقایع می‌پردازند.

گروه دوم به «فلسفه تاریخ» متمایل بوده و معتقدند برای آنالیز و شناخت صحیح یک حادثه تاریخی با نگرش فلسفی، اطلاعات کرونولوژیک گرچه لازم است، ولی کافی نیست. چرا که در واقع هر حادثه‌ای در یک بستر تاریخی به وقوع پیوسته و متأثر از شرایط تاریخی و عوامل محیطی خاص آن برهه تاریخی می‌باشد.

بهمین خاطر، آگاهی از ساختار فکری، اجتماعی، اقتصادی، دینی و سوسیوپسیکولوژیک بستر تاریخی وقوع حوادث لازم است. بدین‌خاطر، مطالعه متون مقدس، ادبی، فلسفی، اجتماعی، پسیکولوژیک و تاریخ ادیان، تاریخ اقتصاد، تاریخ هنر، باستان‌شناختی و ... جغرافیای مورد نظر ضروری می‌باشد. تنها در این صورت می‌توان ادعای فهم و تفسیر صحیحی از وقایع تاریخی داشت.

همچنین در استفاده از متون تاریخی برای فهم حوادث تاریخی، علاوه بر آگاهی از ساختار فکری و ایدئولوژیک، و منسوبیت ائتنیک و دینی نویسنده، منابع مورد استفاده نویسنده مورد نظر نیز باید از لحاظ موارد فوق‌الذکر مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.

بدین‌ترتیب اهمیت «نگرش فلسفی و نقّادانه به منابع تاریخی» و «عدم قبول بی‌قید و شرط اسناد، منابع و متون تاریخی بدون زیر سئوال بردن و تجزیه و تحلیل آنها»، بیش از پیش آشکار خواهد گردید.

@TurkUygarligi

آن شب یک «شهریار» متولد شد


محمدحسین از خانه‌شان در تبریز بیرون آمد و راه تهران را در پیش گرفت. تازه دبیرستان را به پایان رسانده بود و آینده‌ای روشن برای خود تصور می‌کرد. می‌خواست در دارالفنون ناصری طب بخواند. اما زندگی همیشه مطابق نقشه‌های آدمی پیش نمی‌رود. یک شکست عشقی آینده‌ای را که او برای خود ساخته بود به‌هم ریخت و مسیر زندگی‌اش را تغییر داد. پزشکی را در ماه‌های پایانی تحصیل نیمه‌تمام رها کرد. مدتی در ادارۀ ثبت اسناد خراسان و پس از آن در بانک کشاورزی در تهران به کار مشغول شد.

پس از رها کردن پزشکی، شعر آرام‌آرام به پناهگاه محمدحسین تبدیل شد. در محافل ادبی رفت‌وآمد می‌کرد، با شاعران فارسی‌گوی معاشرت داشت و شعرهایش یکی پس از دیگری منتشر می‌شد. استعدادش خیلی زود دیده شد. نام شاعر جوان تبریزی، با تخلص «شهریار»، بر سر زبان‌ها افتاد. شاعران بزرگ شعرهایش را می‌خواندند و تحسینش می‌کردند. تحسین‌ها برایش شیرین بود. نامش را می‌شنید، شعرهایش خوانده می‌شد و کم‌کم باور می‌کرد به قله‌ای که همیشه آرزویش را داشت، رسیده است.

روزها می‌گذشتند؛ شعرها منتشر می‌شدند، نامش بیش‌تر شنیده می‌شد و محمدحسین بیش‌تر در شیرینی شهرت غرق می‌شد؛ تا روزی که مادرش برای دیدار او به تهران آمد. دیدار مادر حال‌وهوای دیگری داشت. مادر از روزهای کودکی او می‌گفت و محمدحسین از شعرها و روزهای تازه‌ای که با شهرتش آغاز شده بود. مادر خواست یکی از شعرهایش را بشنود. محمدحسین یکی از شعرهای محبوبش را برای او خواند. مادر با دقت گوش داد. وقتی شعر تمام شد، لحظه‌ای سکوت کرد و بعد با همان مهربانی همیشگی گفت:

ـ پسرم! کاش من هم می‌توانستم اشعارت را خوب بفهمم.

محمدحسین چیزی نگفت. جملۀ مادر ساده بود. در اعماق وجودش نشست. انگار کسی دری را گشوده بود که سال‌ها بسته مانده بود.

شاعران بزرگ شعرهایش را می‌فهمیدند، تحسین می‌کردند و برایش دست می‌زدند؛ اما مادری که نخستین سال‌های زندگی او و نخستین واژه‌هایش را دیده و شنیده بود، نمی‌توانست با شعرهای پسرش آن‌گونه که باید همراه شود. ناگهان محمدحسین احساس کرد چیزی را در مسیر رسیدن به این نام و آوازه جا گذاشته است؛ چیزی ارزشمند، بسیار نزدیک و در عین حال دور. تحسین‌ها معنای خود را از دست دادند و تهران بزرگ، با آن‌همه هیاهو و شهرت، خالی و غریب به نظر رسید.

فردای آن روز مادر به تبریز بازگشت و محمدحسین را با کوله‌باری از خاطرات تنها گذاشت. محمدحسین تنها نشسته بود. ناگهان روحش از تهران کنده شد، به سمت طبیعت زیبای خشگناب به پرواز درآمد و شروع به پرسه زدن در دامنه‌های کوه حیدربابا کرد. صدای رعد در دامنه‌ها پیچیده بود و آسمان با برق آذرخش روشن می‌شد. باران می‌بارید. آب‌ها خروشان از دامنه‌ها جاری می‌شدند. دختران روستا کنار هم ایستاده و محو تماشای طبیعت بودند. میان این تصاویر، کودکی را می‌دید که شاخۀ درختی را اسب خیال خود کرده و می‌تازاند؛ کودکی که نامش محمدحسین بود.

محمدحسین کولۀ خاطرات را آرام زیر و رو می‌کرد. گویی مادرش در را باز کرده و کودکی محمدحسین وارد اتاق شده بود. دستش بدون اختیار به سوی قلم رفت. کاغذ را پیش رویش گذاشت و آن‌چه را در ذهنش می‌گذشت، پشت سر هم روی کاغذ ریخت:

حیدربابا، ایلدیریم‌لار شاخاندا
سئل‌لر، سولار شاققیلدیییپ آخاندا
قیزلار اونا صف باغلیییپ باخاندا
ـ...

و این‌گونه «حیدربابایا سلام» در تهران، در شهری که محمدحسین با شعر فارسی به شهرت رسیده بود، متولد شد. شعر پس از انتشار به‌سرعت محبوب شد. «شهریار» دیگر فقط تخلص یک شاعر فارسی‌گو نبود؛ از تخلص فراتر رفت و به نامی آشنا بر سر زبان‌ها تبدیل شد. اگر آن شب شعر حیدربابا سروده نمی‌شد، شاید محمدحسین در میان شاعران نام‌آشنای یک دوره باقی می‌ماند؛ اما «شهریار» هرگز متولد نمی‌شد.

شعر حیدربابایا سلام نشان داد که تورکی نیز می‌تواند زبان شعر، احساس و آفرینش ادبی باشد. اما آن‌چه این شعر را ماندگار کرد، فقط زیبایی ادبی‌اش نبود. زمانه‌ای که شعر در آن سروده شد، معنایی فراتر به شعر می‌داد؛ دوره‌ای که سیاست‌های فرهنگی و زبانی حکومت پهلوی، زبان و هویت تورکی را به حاشیه می‌راند. شهریار در تهران، در مرکز قدرت آن رژیم، با بازگشت به زبان تورکی، این سیاست‌ها را به چالش کشید و نشان داد که «داش قیریلیر، تونچ اریر، آما تورکلوک ابدی‌دیر».

@TurkUygarligi

جنبش فرهنگی ـ اجتماعی تورک در ایران
 
به بهانۀ استفاده از ترانۀ «منم تورک» در یک سریال تاریخی در تورکیه

 
اخیراً در یکی از قسمت‌های سریال تاریخی «سلطان محمد فاتح» که از شبکه یک تلویزیون دولتی تورکیه پخش می‌شود، از ترانۀ رپ «منم تورک»، اثر پیام تورک، رپر تورک ایرانی، استفاده شد. اهمیت این رخداد را نمی‌توان صرفاً در انتخاب یک قطعه موسیقی جست‌وجو کرد؛ این انتخاب را می‌توان در امتداد فرآیندی فرهنگی دید که از ۲۷ دی ۱۳۵۷، فردای فرار محمدرضا پهلوی از ایران، با انتشار روزنامۀ «اولدوز» در تبریز، وارد مرحلۀ تازه‌ای شد. پرسش اساسی این است که این فرآیند چگونه شکل گرفت، چه مراحلی را پشت سر گذاشت و چگونه در کمتر از پنج دهه توانست زبان و هویت تورکی را از سطح بازتولید خانوادگی و اجتماعی به سطح تولید فرهنگ عمومی و ایجاد یک فضای فرهنگی مستقل برساند؟
 
«اولدوز» مانند ستاره‌ای درخشید و خاموش شد. این روزنامه تنها ده شماره منتشر شد، اما اهمیت آن در دوام انتشارش نبود؛ در گشودن امکان تازه‌ای برای حضور نوشتاری زبان تورکی در فضای عمومی بود. این جریان سپس با انتشار «یولداش» و «وارلیق» در تهران ادامه یافت و در سال‌های جنگ، آرام پیش رفت. پس از جنگ، آهنگ تولید فرهنگی افزایش یافت و روزنامه‌ها، مجلات، کتاب‌ها و آثار ادبی و هنری متعددی پدید آمدند. بخش مهمی از این آثار حاصل فعالیت مستقل، سرمایه‌گذاری شخصی، فداکاری و پافشاری چند نسل از نویسندگان، هنرمندان و فعالان فرهنگی بود. بنابراین، تداوم این جریان را نمی‌توان صرفاً محصول حمایت نهادی دانست؛ بخش بزرگی از آن در بیرون از نهادهای رسمی ساخته شد. بااین‌حال، محدودیت ارتباطات و فقدان شبکه‌های گستردۀ توزیع، دامنه تأثیر این تولیدات را محدود می‌کرد.
 
نقطۀ عطف بعدی، گسترش ارتباطات بود. تلویزیون‌های ماهواره‌ای، اینترنت و سپس شبکه‌های اجتماعی، فضاهای کوچک و پراکندۀ فرهنگی را به یکدیگر متصل کردند و فضایی بزرگ‌تر ساختند. تولیدکننده‌ای که پیش‌تر مخاطبان محدودی داشت، می‌توانست با مخاطبانی در مناطق دیگر ارتباط برقرار کند. به این ترتیب، جنبش فرهنگی ـ اجتماعی عمدتاً غیرنهادی تورک توانست در کمتر از پنج دهه، ظرفیت‌های پراکنده را به یک شبکۀ فرهنگی تبدیل کند. هزاران قطعه شعر و موسیقی، صدها اثر ادبی، نشریه و تولید هنری، و حضور در سینما، تئاتر و رسانه‌های اجتماعی، نشانه‌های این تغییرند. حتی سخن گفتن رئیس‌جمهور مسعود پزشکیان به زبان تورکی را نیز می‌توان در متن همین تغییر فهم کرد.
 
بااین‌حال، اهمیت این تحول فقط در افزایش شمار آثار یا حفظ یک زبان خلاصه نمی‌شود. مسئلۀ بنیادی‌تر، ساختن «فضا»ست. هر کتاب، ترانه، نمایش، فیلم، نشریه یا صفحۀ مجازی، جایی برای حضور زبان و هویت ایجاد می‌کند. وقتی این نقاط بر یکدیگر انباشته و به هم متصل می‌شوند، یک فضای فرهنگی شکل می‌گیرد. بنابراین، مسئلۀ اصلی نه فقط تولید «اثر»، بلکه تولید شرایطی است که در آن اثر بتواند تولید، دیده، شنیده و بازتولید شود.
 
این فضا الزاماً محدودۀ جغرافیایی مشخصی ندارد. فضای فرهنگی تورکی می‌تواند هم‌زمان در خانه، کتاب، موسیقی، تئاتر، سینما، نشریه، ورزش و شبکه‌های اجتماعی وجود داشته باشد و میان مناطق مختلف جریان یابد. ازاین‌رو، آن‌چه را در این چند دهه رخ داده می‌توان نوعی «بازپس‌گیری فضا» دانست، اما نه لزوماً «بازپس‌گیری قلمرو». بازگشت زبان به عرصۀ عمومی، احیای نام‌ها و نمادها، حضور حافظۀ تاریخی و امکان بیان تجربۀ اجتماعی به زبان تورکی، بخشی از بازسازی فضای اجتماعی و نمادین‌اند. این تحول، هم‌زمان، گامی در جهت قلمروزدایی از انحصار زبانی و فرهنگی فارسی است؛ زیرا نشان می‌دهد حضور فرهنگی الزاماً به مجوز نهادی یا کنترل یک قلمرو اداری وابسته نیست.
 
از این منظر، اهمیت استفاده از ترانۀ «منم تورک» در یک سریال تاریخی تورکیه‌ای نیز روشن‌تر می‌شود. اثری که در یک شبکۀ فرهنگی عمدتاً غیرنهادی و در داخل ایران تولید شده، اکنون می‌تواند از مرز سیاسی عبور کند و وارد فضای فرهنگی تورکیه و مخاطبان منطقه‌ای شود. این رخداد نه نقطۀ آغاز، بلکه نشانه‌ای از بلوغ فرآیندی چنددهه‌ای است: فرآیندی که با روزنامه‌ای ده‌شماره‌ای آغاز شد، با پافشاری نسل‌های مختلف ادامه یافت، با فناوری‌های ارتباطی شتاب گرفت و توانست میان تولیدکنندگان و مخاطبان پراکنده، پیوندی ایجاد کند. اهمیت این مسیر در همین تغییر نهفته است: زبان و هویت تورکی صرفاً حفظ نشده‌اند، بلکه برای خود فضای فرهنگی ساخته‌اند؛ فضایی که مرزهای اداری را پشت سر می‌گذارد و امکان حضور در یک حوزۀ فرهنگی فرامرزی ـ از «زهرا! گئچ گل بورا» در بیشکک تا «منم تورک» در آنکارا ـ را فراهم می‌کند.


#سلطان_محمد_فاتح
#پیام_تورک
#منم_تورک

@TurkUygarligi