🎙 پای درس استاد پیرنیا: تپه‌ی نوشیجان
ستاره صابری‌نژاد

تپه‌ی نوشیجان از کهن‌ترین بناهای به‌جای‌مانده از دوره‌ی مادها به شیوه‌ی پارسی بعد از بناهای دکان داود و داوْ دختر است که در آبادی‌ای ميان ملایر و همدان قرار گرفته است. آثار به‌جای‌مانده در این تپه از حیث استحکام با توجه به قدمت و عمر طولانی‌شان بیننده را به خطا می‌برد که شاید این مجموعه متعلق به دوران متأخر مثلاً دوره‌ی قاجاریه است. در صورتی که تاریخ‌گذاری آثار سفالی باقی‌مانده در این تپه مشخص کرد قدمت آثار به دوره‌ی مادها برمی‌گردد. همچنین نوع تزئینات این مجموعه و تکرار آنها در دوره‌های بعدی نشان دهنده‌ی پیوستگی و همارگی در هنر و معماری ایرانی در طول تاریخ است. در این تپه، قلعه و نیایشگاه را بارویی با برجک‌های مکعبی شکل متعددی احاطه کرده و فرم پلان نیایشگاه در دوره‌های بعدی نیز بسیار استفاده شده است. در این دوران، طاق زدن بر روی دهانه‌های بزرگ امکان‌پذیر نبود به همین منظور، در نیایشگاهِ این مجموعه برای جلوگیری از رانش سقفِ فضای اصلی راهروهایی با سقف طاق ضربی در اطراف بنا ساختند که رانش سقف را مهار کند. پوشش سقف در نیایشگاه به صورت پتکین (تونگه، تونگان، تونجه هم می‌گفتند) یا پیش‌کرده است. به گونه‌ای که هر رج یا رگ را نسبت به رجِ پیشین جلو می‌آوردند که سقف را بپوشانند. تمام طاقچه‌های به‌کاررفته در این مجموعه نیز پوشش پتکین دارند. این پوشش در طاقچه‌ها جنبه‌ی تزئینی و در سقف نقش سازه‌ای و کارآمد داشت. امروزه نیز طاقچه‌های خانه‌های روستایی در آبادی‌های اطراف کویر را به همین صورت می‌سازند. علاوه بر ویژگی‌های سازه‌ای در این بنا از خاکی سیاه‌رنگ برای پنام استفاده کرده‌اند. استروناخ، باستان‌شناس معروف که این مجموعه را یافته بود، گمان می‌کرد این خاک متعلق به منطقه‌ی سیرجان است اما به نظر می‌رسد در اطراف این تپه چنین خاکی وجود داشت و  بوم‌آورد بودن مصالح قابل مشاهده است. در بیشتر جاها گِل‌هایی برای عایق کردن بناها وجود دارد مانند: گِل سیرجان، گِل نراق و دلیجان (سبز رنگ است)، گِل گورستان شیراز، گِل سفید کاشان و گِلی که در تپه‌ی نوشیجان استفاده شد.

#پیرنیا #ستاره_صابری‌نژاد #صداهای_آسمانه
@asmaaneh