📕ضرورت مراجعه به مقاتل معتبر و تأملی در روضههای بیسند
جایگاه بسیار والای حضرت سید الشهداء علیه السلام مجوز این نیست که در انتساب هر مطلبی به ایشان تساهل بورزیم؛ بلکه برای شناساندن این جایگاه خطیر رعایت روشهای علمی در بررسی روایات تاریخی بیشتر ضروری است. گمانه نادرستی وجود دارد که بر اساس آن، اگر برخی مشهورات بیسند در بحث مصائب نقد شود، این موجب تردید در همۀ اخبار میشود، و یا دخالت در دستگاه سید الشهداء ع است (در همین زمینه). در صورتی که اتفاقاً با رعایت موازین علمی، منابع و روایات گسترده معتبر بیشتر مورد توجه واقع میشوند، و تصویری واقعیتر، تاریخیتر و البته شرعیتر و عقلانیتر از مصائب ارائه خواهد شد.
🔺منابع حاوی اخبار معتبر در مقتل بسیار زیاد است و در این مختصر نمیتوان از همۀ آنها یاد کرد، و متأسفانه حجم بسیاری از مقاتل اصحاب اهل بیت ع (که نامشان در فهرست نجاشی و طوسی موجود است) از بین رفته است. اما از آثار برجامانده، برخی منابع کهن اخبار زیادی در مقتل دربردارند که مناسب است جایگزین منابع ضعیف متأخر شوند. در اینجا به گزیدهای از آن اشاره میشود:
1. کهنترین مقاتل؛ بهویژه مقتل ابومخنف (م 157ق)
گزارشهای آن مسند و متقدم است، و به ندرت در آن اضطرابی به چشم میخورد. روایات آن در آثاری مانند تاریخ طبری و ارشاد شیخ مفید برجامانده که به صورت کتاب وقعة الطف بازسازی شده و ترجمۀ فارسی آن نیز موجود است.
روایات متقدم حصین بن عبدالرحمن و ابومعشر نیز از این دستاند، ولی امروزه در منابع موجود به حجم مقتلی مفصل نمیرسند.
2. از آثار متقدمانی مانند شیخ صدوق ره (م 381ق) (خاصه امالی او) و شیخ مفید ره (م 413ق) (خاصه ارشاد او) دو مقتل استخراج شده که با نام مقتل شیخ صدوق و مقتل شیخ مفید نشر یافته است که با وجود تأملات در برخی منابع شیخ صدوق، این آثار معمولاً بر آثار متأخر ترجیح دارند. این دست از روایات کهن مقتل را بعضاً در آثاری مانند کامل الزیارات نیز میتوان پی گرفت.
3. برخی آثار کهن مورخان عامی و متشیع قرن سوم، غیر از نقل از منابع پیشین، اخبار گسترده دیگری هم در مقتل آوردهاند، که بسیاری اوقات مسند است و ریشههای آن قابل بازیابی است. این مورخان و محدثان در دورۀ تثبیت روشهای نقلی عامه هستند، و معمولاً نمیتوان اشکالات گسترده اسناد عامه در قرن 1 و 2 را متوجه خود این مؤلفان دانست. برخی منابع مقتل آنان شناختهشده و بعضاً به نقل از امامان است. آثاری مانند طبقات ابن سعد، انساب الأشراف، اخبار الطوال، تاریخ یعقوبی، تاریخ طبری از این دست هستند.
در قرون بعدی میتوان از مروج الذهب، العقد الفرید، مدخل سید الشهداء ع در تاریخ دمشق و برخی آثار تراجمی دیگر یاد کرد که با نگاه انتقادی از اسناد و متون آن میتوان بهره برد.
4. روایات مقتلنگاری زیدیه
مانند مقاتل الطالبیین، یا امالی الخمیسیة، که بی شباهت به بعضی از روایات امالی شیخ صدوق نیست. و یا فضل زیارة الحسین شجری که اثری مختصر در موضوعی مشابه کامل الزیارات است.
5. برخی آثار محققانه معاصر
با وجود تسامح شدید بسیاری از مقاتل عصر صفوی تا امروز، در دوره معاصر برخی مقاتل با دقت بالاتری تألیف شدهاند که میتوانند محل مراجعه مقتلخوانان باشند.
مانند المقتل الصحیح (دارالحدیث) و یا مقتل جامع سید الشهداء علیه السلام.
🔻اما مقاتل ضعیف یا متساهل هم زیاد است. مانند:
- مقتلی دیگر از ابو مخنف که در دوران متأخر یافت شده و معلوم نیست از سوی چه کسی به او نسبت داده شده است.
- روضة الشهداء که روایات نامعلوم و یا داستانپردازی آن کم نیست (غیر از نقدهای عمومی دستکم پنج مقاله مجزا در نقد آن وجود دارد).
- منتخب طریحی ملغمهای از اخبار کتب معتبر و اخبار کاملا ناشناخته و نقل به معنای آزاد است. (نک.: عادلزاده، «الگوی پردازش روایات در منتخب طریحی»)
- کتبی مانند اسرار الشهادة، تذکرة الشهداء و... (برای معرفی نمونه آثار، نگر: جدیدی، «نقش روضهالشّهدای کاشفی در گسترش تحریفات تاریخ عاشورا»؛ اکبری و جعفری، «تأملی در مبانی ملای دربندی در کتاب اسرار الشهاده»)
——-
البته در میان این دو طیف آثار بسیار دیگری همچون آثار با صبغۀ داستانی بیشتر (مانند الفتوح و مقتل خوارزمی) یا مقاتل قرون میانی (مانند لهوف، و مثیر الاحزان) یا جوامع متأخر روایی (مانند بحار و عوالم) هستند که از جهاتی وضعیت پیچیدهتری دارند، و تحقیقاتی دربارۀ آنها شده است. (برای نمونه تحقیقات آقای عبد الله حسینی و محسن رفعت)
@sohof2
Post #1824
1.58K