۱. بزرگ‌ترین درس شوروی: «قدرت نظامی به‌تنهایی کشور را نجات نمی‌دهد»
این شاید مهم‌ترین درس باشد.
شوروی در ۱۹۹۱ کشور ضعیف و کوچکی نبود. زرادخانه عظیم هسته‌ای، ارتش بسیار قدرتمند، عضویت دائم شورای امنیت، صنعت فضایی پیشرفته، سلاح‌های موشکی عظیم و حوزه نفوذ در اروپای شرقی داشت. اما در نهایت از هم پاشید.
برای چین این هشدار اساسی بود:
> قدرت نظامی باید روی پایه اقتصادی، صنعتی، فناوری و اجتماعی قدرتمند قرار داشته باشد.
به همین دلیل بعد از ۱۹۷۸ اولویت بسیار زیادی به رشد اقتصادی، صنعتی‌شدن، تجارت، فناوری و افزایش سطح زندگی داد. اسناد رسمی حزب نیز می‌گویند مرکز کار کشور به توسعه اقتصادی منتقل شد.
یعنی: اول ثروت → بعد فناوری → بعد قدرت نظامی → و همه در خدمت قدرت ملی. نه برعکس.
۲. درس دوم شوروی: «اقتصاد کاملاً دستوری انعطاف کافی ندارد»
چین تصمیم گرفت برای حفظ حکومت سوسیالیستی، تمام اقتصاد را مثل شوروی اداره نکند. در نتیجه به‌تدریج کشاورزی اشتراکی را کنار گذاشت، مسئولیت بیشتری به خانوارها داد، بازار را وارد اقتصاد کرد، مناطق ویژه اقتصادی ایجاد کرد، سرمایه خارجی جذب کرد، شرکت‌های خصوصی را پذیرفت و رقابت را افزایش داد.
این همان «اقتصاد بازار سوسیالیستی» شد. اسناد رسمی می‌گویند اصلاحات به‌تدریج نقش بازار را در تخصیص منابع افزایش داد، در حالی که ساختار سیاسی حزب حفظ شد.
نتیجه: اگر ایدئولوژی باعث شود واقعیت اقتصادی را نادیده بگیری، ایدئولوژی در نهایت خودش آسیب می‌بیند. این یکی از تفاوت‌های مهم چین پس از مائو با شوروی دوران برژنف بود.
۳. اما چین از آمریکا چه یاد گرفت؟
چین بعد از دهه ۱۹۷۰ متوجه شد آمریکا صرفاً به خاطر ارتش قدرتمندش قدرتمند نیست. قدرت آمریکا مجموعه‌ای از عوامل است: دانشگاه + فناوری + شرکت‌های بزرگ + سرمایه + بازار + دلار + تجارت جهانی + نیروی انسانی + مهاجرت + نوآوری + ارتش.
بنابراین به جای اینکه صرفاً بگوید «ما باید ضد آمریکا باشیم»، شروع کرد به مطالعه اینکه «آمریکا دقیقاً چرا این‌قدر قدرتمند شده؟» و بسیاری از چیزهایی را که از نظر اقتصادی مفید می‌دید وارد چین کرد.
۴. چین فهمید که «باید ثروتمند شد، نه فقط ایدئولوژیک»
یکی از مهم‌ترین تغییرات دوران دنگ شیائوپینگ همین بود. در دوران مائو، توسعه سیاسی و ایدئولوژیک نقش بسیار بزرگی داشت. بعد از ۱۹۷۸ سؤال اصلی تبدیل شد به: چگونه می‌توانیم تولید کنیم؟
کارخانه، صادرات، زیرساخت، بندر، راه‌آهن، برق، آموزش، فناوری و سرمایه‌گذاری خارجی تبدیل به ابزارهای قدرت ملی شدند. دنگ از این منطق فاصله گرفت که «هرچه بیشتر ایدئولوژیک باشیم، حتماً موفق‌تریم». اسناد رسمی اصلاحات بعد از ۱۹۷۸ را دقیقاً با هدف آزادکردن نیروهای مولد و توسعه اقتصادی توضیح می‌دهند.
۵. اما چین یک درس متفاوت از آمریکا گرفت: «به سرمایه‌داری اجازه بده ابزار باشد، نه لزوماً حاکم»
چین نه مدل شوروی کلاسیک را ادامه داد و نه کاملاً مدل آمریکایی را پذیرفت. بلکه چیزی شبیه این ساخت:
بازار ← برای تولید ثروت
دولت ← برای هدایت راهبردی
شرکت خصوصی ← برای نوآوری و رقابت
شرکت دولتی ← برای بخش‌های راهبردی
حزب ← برای حفظ جهت سیاسی کل سیستم
به همین دلیل اقتصاد چین را نمی‌توان به‌سادگی «اقتصاد سرمایه‌داری معمولی» یا «اقتصاد دستوری شوروی» نامید. پژوهش‌های اقتصادی معمولاً آن را ترکیبی پیچیده از بازار و مالکیت/هدایت دولتی توصیف می‌کنند.
۶. درس بسیار مهم شوروی: «اصلاحات سیاسی را نباید بدون کنترل پیامدهایش آغاز کرد»
میخائیل گورباچف هم‌زمان با مشکلات اقتصادی، پرسترویکا و گلاسنوست را پیش برد. در نتیجه اقتصاد در حال اصلاح بود، ساختار سیاسی هم در حال تغییر بود، کنترل اطلاعات کاهش یافت، بحث‌های تاریخی و انتقادات عمومی افزایش یافت، ملی‌گرایی جمهوری‌ها شدت گرفت و اقتدار حزب تضعیف شد. در نهایت شوروی در ۱۹۹۱ فروپاشید.
در پژوهش‌های چینی درباره فروپاشی شوروی، ضعف و مشکلات درون حزب و رهبری به‌طور جدی مورد توجه قرار گرفته است. حتی مقاله‌ای از مرکز تحقیقات سوسیالیسم جهانی آکادمی علوم اجتماعی چین، «ساخت درونی حزب، به‌ویژه مشکلات درون رهبری» را مهم‌ترین هشدار معرفی می‌کند.
برداشت مهم چین:
> اصلاح اقتصادی می‌تواند نظام را نجات دهد؛ اما اصلاح سیاسیِ کنترل‌نشده ممکن است خود نظام را بی‌ثبات کند.
به همین دلیل چین مسیر «اصلاح اقتصادی بدون گذار به نظام چندحزبی غربی» را دنبال کرد.
۷. چین از شوروی یاد گرفت: «حزب نباید از ارتش جدا شود»
در ساختار چین، ارتش جمهوری خلق چین اساساً تحت فرمان حزب کمونیست است، نه ارتش مستقل از حزب. این اصل ریشه تاریخی دارد، ولی تجربه شوروی اهمیت آن را برجسته‌تر کرد.