می‌توان بررسی‌ها کرد که اگر مظفّرالدین‌شاه قرارداد با دارسی نمی‌بست چه می‌شد؟ اگر دارسی بعدِ چند سال صرفِ وقت و هزینه، از کشف و استخراجِ نفت ناامید می‌شد چه می‌شد؟ اگر رضا شاه آن قرارداد و پرونده را در آتشِ بخاری نمی‌انداخت چه می‌شد؟ اگر می‌انداخت و دوباره توافقی حاصل نمی‌شد چه می‌شد؟ اگر پالایشگاهِ آبادان ساخته نمی‌شد و تبدیل به بزرگ‌ترین پالایشگاهِ دنیا نمی‌شد چه می‌شد؟ اگر به‌جای خلعِ یدِ خارجی‌ها، روی سهمِ مساوی توافق می‌شد چه می‌شد؟ اگر اتفاقاتی مانندِ جنگ‌ها و عهدنامه‌های گلستان و ترکمان‌چای پیش می‌آمد و سرزمین‌ها و نفتِ جنوب نیز مانندِ سرزمین‌ها و نفتِ شمال، از دست می‌رفتند چه می‌شد؟ اگر برای ادامه‌ی نخست‌وزیریِ دکتر مصدق، نیازی به در اختیار داشتنِ فرماندهی ارتش و وزارتِ جنگ نبود چه می‌شد؟
اگر در آستانه‌ی اتمامِ قراردادِ کنسرسیوم، شاه، چشم‌آبی‌ها را تهدید به این نمی‌کرد که زین‌پس ما نفت را مثلِ ادوکلنی که شما توی شیشه می‌فروشید، در شیشه به شما خواهیم فروخت چه می‌شد؟

گذشته، گذشته است. ببینیم امروز اگر چنین وضعیت‌هایی رخ دهد، چه خواهیم کرد؟ دانسته‌ایم که هر کدام از ما کجا ها اشتباه کرده‌ایم؟

سهیل قاسمی