کشف‌های تازه نشان داده‌اند مرز میان سیاره، قمر و اجرام زیرستاره‌ای بسیار مبهم‌تر از چیزی است که تعریف‌های رسمی تصور می‌کردند. بیست سال پس از رأی جنجالی درباره پلوتو، اخترشناسان هنوز بر سر یک تعریف جامع برای «سیاره» توافق ندارند.
در ۲ شهریور ۱۳۸۵، اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی برای نخستین بار تعریف رسمی سیاره در منظومه شمسی را تصویب کرد. طبق این تعریف، یک جرم باید به دور خورشید بچرخد، بر اثر گرانش خودش تقریباً کروی شده باشد و از نظر دینامیکی بر همسایگی مدارش غلبه کرده باشد. پلوتو شرط سوم را برآورده نمی‌کرد و در رده تازه «سیاره کوتوله» قرار گرفت.مطالب بیشتر
زمینه این تصمیم یک سال قبل شکل گرفت؛ زمانی که اریس در نواحی دوردست منظومه شمسی کشف شد. اریس تقریباً هم‌اندازه پلوتو بود، اما اندازه‌گیری‌های بعدی نشان دادند جرمش حدود ۲۷ درصد بیشتر است. اگر اریس سیاره محسوب می‌شد، این پرسش مطرح می‌شد که چند جرم دیگر کمربند کویپر هم باید سیاره نامیده شوند.
مشکل اینجاست که تعریف سال ۱۳۸۵ فقط برای منظومه شمسی نوشته شده بود. با کشف هزاران سیاره فراخورشیدی، مسئله پیچیده‌تر شد. در تعریف کاری اصلاح‌شده IAU در سال ۱۳۹۷، اجرامی که به دور ستاره، کوتوله قهوه‌ای یا بقایای ستاره‌ای می‌گردند و شرایط جرمی و دینامیکی مشخصی دارند می‌توانند سیاره فراخورشیدی محسوب شوند؛ اما همین تعریف نیز همه موارد عجیب را پوشش نمی‌دهد.
نمونه تازه، سامانه CD-35 2722 در فاصله حدود ۷۳ سال نوری از ماست. در این سامانه یک کوتوله قهوه‌ای به دور یک ستاره می‌چرخد و پژوهشی در سال ۱۴۰۵ شواهدی از جرمی در مقیاس مشتری یافت که با دوره‌ای حدود ۱۷۰ روز به دور همان کوتوله قهوه‌ای می‌گردد. پژوهشگران آن را «اگزوسَتِلایت» یا ماهواره فراخورشیدی نامیده‌اند، چون حتی مشخص نیست چنین جرمی را باید قمر، سیاره یا چیزی میان این دو دانست.
مشکل به همین‌جا ختم نمی‌شود. سیارات سرگردانی داریم که به دور هیچ ستاره‌ای نمی‌چرخند و اجرام دوتاییِ هم‌جرم مشتری نیز کشف شده‌اند که به دور یکدیگر می‌گردند. طبیعت الزاماً به دسته‌بندی‌های ساده ما تن نمی‌دهد.
ژان‌لوک مارگو و همکارانش در سال ۱۴۰۳ پیشنهاد کردند معیار غلبه بر همسایگی مدار به‌صورت کمی و بر اساس جرم جرم آسمانی، جرم جسم مرکزی و ویژگی‌های مدار تعریف شود. منظور از پاک‌سازی نیز خالی شدن کامل مدار نیست، بلکه توانایی جرم برای تسلط دینامیکی بر ناحیه مداری خود در زمانی مشخص است. این روش هشت سیاره منظومه شمسی را به‌روشنی از پلوتو و اریس جدا می‌کند.
با این حال، IAU هنوز این پیشنهاد را به‌عنوان تعریف رسمی جدید نپذیرفته است. بنابراین پس از دو دهه، پرسش همچنان باز است: سیاره دقیقاً چه چیزی است؟
💡اتاق گفتگوی علم و آگاهی
منبع: NatGeo
#پلوتو
#سیارات
#نجوم
#اخترفیزیک