فرهنگ باهوش، فرد کم‌هوش

چندین سال پیش، زمانی که دانشجوی دکترا بودم برای تعطیلات تابستان به ایران آمدم. از آنجا که استاد راهنمایم عاشق خوراکی‌های جورواجور بود، تصمیم گرفتم در بازگشت به انگلستان برایش «هستۀ شورشدۀ زردآلو» ببرم که یکی از سوغات‌های محلی ما بود. وقتی سوغات را به استادم دادم و توضیح دادم چیست، خیلی خوشحال شد و گفت حتماً آن را به خانه می‌برد تا با اعضای خانواده‌اش بخورند. اما چند روز بعد ایمیلی از او گرفتم با این مضمون: «هر وقت فرصت داشتی سری به اتاق من بزن. قضیه مربوط به هستۀ زردآلوست». ذهنم هزارجا رفت. با خودم گفتم شاید خودش یا یکی از اعضای خانواده‌اش به هستۀ زردآلو حساسیت داشتند یا شاید هسته‌ای در گلویشان پریده یا شاید همۀ هسته‌ها تلخ از کار درآمدند یا شاید... برای همین درس و مشق را رها کردم و با عجله خودم را به اتاق استاد رساندم.

استادم از اینکه اینقدر سریع خودم را رسانده بودم تعجب کرد و بعد، در حالی که به هسته‌های زردآلو روی میزش اشاره می‌کرد، گفت: «موضوع این است که ما نمی‌دانیم اینها را چطور باید بخوریم! چند روز است با خانواده سعی می‌کنیم پوسته‌شان را بشکنیم، اما هر بار خرد می‌شود و با مغز آن قاطی می‌شود. بعد باید کلی وقت بگذاریم تا تکه‌های پوسته را از مغز جدا کنیم. با خودم گفتم غیرممکن است شما در ایران اینطوری بخورید! برای همین خواستم ازت بپرسم شما چطور اینها را می‌خورید». من هم نصف پوستۀ زردآلو را برداشتم، آن را داخل شیار پوستۀ هستۀ دیگری گذاشتم و کمی پیچاندم. صدای «تِق» آرامی آمد، پوسته به راحتی به دو تکه تقسیم شد و مغز آن، صحیح و سالم در وسط، رخ نمود. گفتم: «اینطوری!» با حیرت به من نگاه کرد و بعد هر دو زدیم زیر خنده.

اینکه استاد من نتوانست با کمک اعضای خانواده، موضوع به این سادگی را حل کند، شاید خنده‌دار به نظر برسد. اما به هیچ وجه دور از انتظار نبود. ناتوانی استاد من در حل این مسئله، به هیچ عنوان به ضریب هوشی او مربوط نبود. نه او کم‌هوش بود و نه من نابغه. دلیل اصلی، دسترسی من به فوت‌وفنِ فرهنگی بود که به من اجازه می‌داد به راحتی این مشکل را حل کنم. اگر مغز را مثل یک دستگاه رایانه در نظر بگیریم، در این ماجرا من و استادم هر دو رایانه‌هایی (نسبتاً) مشابه در اختیار داشتیم. تفاوت در این بود که بر روی رایانۀ من، نرم‌افزاری (فوت‌وفن فرهنگی) نصب بود که به من اجازه می‌داد کارهایی انجام دهم که رایانۀ استادم بدون در اختیار داشتن آن نرم‌افزار، قادر به انجامش نبود.

برخلاف تصور رایج که انسان را موجودی باهوش در نظر می‌گیرد، هیچ‌کدام از ما انسان‌ها به تنهایی آن‌قدر باهوش نیستیم که بتوانیم چالش‌های پیچیده‌ی محیط اطرافمان را فقط با اتکا به عقل و هوش فردی خود حل کنیم. آنچه در شیوۀ زندگی و یادگیری ما اهمیت دارد، نه حجم مغز یا ضریب هوشی تک‌تک افراد، بلکه توانایی بی‌نظیر ما برای یادگیری از دیگران و انتقال نسل‌به‌نسل تجربیات است.

وقتی از این زاویه به انسان نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که هوش واقعی ما در یک جمجمۀ واحد محبوس نشده است. آنچه ما به عنوان قدرت تفکر یا توانایی حل مسئله می‌شناسیم، حاصل پیوستگی ذهن‌های ما در یک شبکه عظیم فرهنگی است؛ شبکه‌ای که دانشمندان تکاملی آن را «مغز جمعی» (collective brain) می‌نامند. ذهن هر یک از ما، وقتی در این شبکۀ فرهنگی قرار می‌گیرد، به منابع، دانش‌ها و فوت‌وفن‌هایی دسترسی پیدا می‌کند که درک و ساخت مکانیزم آن‌ها از عهدۀ هیچ کس به تنهایی ساخته نیست. کارکرد این مغز جمعی باعث می‌شود که فوت‌وفن‌های کاربردی - از روش سادۀ شکستن هستۀ زردآلو گرفته تا پیچیده‌ترین فناوری‌ها - در میان افراد پخش شود و نیاز نباشد هر فرد همه چیز را از اول اختراع کند.

آنچه این فرایند را پیش می‌راند، پدیده‌ای است به نام «تکامل فرهنگی انباشتی». در فرهنگ انسانی، اصلاحات و نوآوری‌های کوچک افراد نسل به نسل منتقل شده، روی هم انباشته می‌شوند و به مرور بهبود می‌یابند. هرچند می‌دانیم که یادگیری اجتماعی منحصر به انسان نیست اما به نظر می‌رسد تکامل فرهنگی انباشتی تنها در گونۀ ما به اوج خود می‌رسد. برای نمونه، برخی میمون‌های ماکاک یاد گرفته‌اند که سیب‌زمینی‌های شیرین را قبل از خوردن در آب بشویند. یا شامپانزه‌ها با استفاده از سنگ‌های چکش‌مانند، مغز دانه‌ها را می‌شکنند و با شاخه‌های باریک، موریانه‌ها را از درون لانه بیرون می‌کشند. اما تفاوت بنیادی اینجاست که فرهنگ در جانوران دیگر، خاصیتی انباشتی ندارد. شواهد باستان‌شناسی ابزارهای سنگی شامپانزه‌ها نشان می‌دهد آن‌ها حداقل چهار هزار سال است از چکش‌های سنگی استفاده می‌کنند و تحلیل‌های تکاملی نشان می‌دهد شکار موریانه با شاخه نیز سنتی هزاران ساله است. با این حال، این رفتارها در طول این مدت تغییر چشمگیری نکرده‌اند.
⬇️