تداوم و تغییر در ایرانِ دیرینباستان:نگاهی اقتصادی به ساسانیان(۱)
بحث دربارهی تداوم یا گسست میان جهانهای «باستان» و «قرون وسطی» در واقع هستهی اصلی و دلیل وجودی حوزهی مطالعات «دیرینباستان» است. تلاش برای عبور از شکاف تاریخنگارانه میان جهان کلاسیک/باستان ـ که با «تمدن کلاسیک» شناخته میشود ـ و جهان «قرون وسطی/عصر تاریک» ـ که بهصورت سادهشده بهعنوان جهان «تمدن مسیحی» تعریف شده ـ همین حوزهی دیرینباستان را به یکی از دغدغههای اصلی در مطالعهی تاریخ روم متأخر تبدیل کرده است.
در جهان رومی، بحثها دربارهی نقش مسیحیت ـ که در روایت گibbon عامل اصلی افول تمدن کلاسیک دانسته شده ـ بخش مرکزی این مناظره را تشکیل میدهد. با این حال، جنبههای دیگری نیز مورد توجه قرار گرفتهاند؛ از جمله تداوم سیاسی نظام اواخر روم در دولتهای «بربر»، و نیز تداوم اقتصادی، با وجود تغییرات میان دورهی اواخر روم و مدیترانهی آغازین قرون وسطی.
در جهان غیررومی، یا دقیقتر، جهان غیرمدیترانهای، مطالعات عمیق دربارهی دیرینباستان تا حد زیادی کمتر انجام شده است. تلاشهایی برای طرح ایدهی شکلگیری یک «مشترکالمنافع دینی» بهعنوان ویژگی اصلی این دوره صورت گرفته است (Fowden 1993)، با میزان موفقیت متفاوت.
در سطحی موفقتر، پژوهشگران اسلام آغازین نشان دادهاند که نظام سیاسی تا حد زیادی از ساختار ساسانی به خلافت، یعنی نظام اسلامی، تداوم یافته است (Morony 1984). اما از نظر اقتصادی، با وجود آنکه دربارهی روابط میان اقتصادهای قدرتهای دیرینباستانی بسیار گفته شده، بهطور مشخص کمتر به تداوم میان نظامهای اقتصادیای پرداخته شده که در دو سوی این گسست فرضی اسلامی در تاریخ آسیای غربی امتداد دارند؛ بهویژه در سرزمینهای پیشین امپراتوری ساسانی و پیرامون آن.
از همین رو، این مقاله میکوشد درجهای از تداوم اقتصادی را از اواخر دورهی ساسانی (از حدود ۵۵۰ میلادی به بعد) تا دورهی آغازین اسلامی (تقریباً تا ۷۵۰ میلادی) در سرزمینهایی که قلمرو ساسانی و مناطق پیرامونی آن را تشکیل میدادند، نشان دهد.
این مقاله این مسئله را هم از دیدگاه نظری و هم تجربی بررسی میکند و بحث خود را با نقد دیدگاههایی آغاز میکند که به باور نویسنده، اغلب مانع از استفادهی مؤثر از اقتصاد بهعنوان ابزاری برای فهم مسئلهی تداوم یا گسست در تاریخ این منطقه شدهاند.
Rezakhani, K. (2015). Continuity and change in Late Antique Irān: An economic view of the Sasanians. International Journal of the Society of Iranian Archaeologists, 1(2), Summer–Autumn issue.
@Sasanian_Histories