اعجاز چندلایهی زبانشناسانه و بین ادیانیِ قرآن
بخش هفتم-پاسخ به مباحث تخصصی در گعدههای ادیان 4⃣
واسازی ساختاری سوره توحید در پاسخ به منشور نیقیه (Nicene Creed)در سال ۳۲۵ میلادی، نخستین شورای سراسری کلیسایی (
شورای نیقیه / First Council of Nicaea) با حضور اسقفها در شهر نیقیه تشکیل شد تا به اختلافات کلامی دربارهٔ طبیعت حضرت عیسی (ع) و رابطه او با خداوند خاتمه دهد. برآیند آن شورا، تدوین
منشور نیقیه / Nicene Creed بود که تا به امروز مبنای اصلی الهیات کلیساهای کاتولیک، ارتدکس و پروتستان به شمار میرود.
متن منشور نیقیه به شرح زیر است:
ما ایمان داریم به خدای یگانه،
پدرِ قادر مطلق (پانتوکراتور)، آفرینندهٔ آسمان و زمین، و همهٔ چیزهای دیدنی و نادیدنی.
و به یک خداوند، عیسی مسیح،
پسرِ یگانهٔ خدا، مولود از پدر پیش از همهٔ دهرها (عالمها)؛
خدا از خدا، نور از نور، خدای راستین از خدای راستین؛
زادهشده و نه ساختهشده (مولود و نه مخلوق)، همگوهر با پدر (هومواوسیوس)، که همه چیز به واسطهٔ او پدید آمد؛
که به خاطر ما انسانها و برای نجات ما از آسمان فرود آمد،
و به قدرت روحالقدس از مریم عذرا تجسد یافت و انسان گردید؛
و در روزگار پونتیوس پیلاطس برای ما مصلوب شد، رنج کشید و مدفون گشت؛
و بر اساس کتب آسمانی در روز سوم [از میان مردگان] برخاست،
و به آسمان صعود کرد و بر دست راست پدر نشسته است؛
و بار دیگر با جلال خواهد آمد تا زندگان و مردگان را داوری کند،
و پادشاهی او را پایانی نخواهد بود.
و [ایمان داریم] به
روحالقدس،
خداوند و بخشندهٔ حیات، که از پدر صادر میشود؛
که او همراه با پدر و پسر پرستش و تمجید میشود،
و به زبان پیامبران سخن گفته است.
و به کلیسای یکتا، مقدس، جامع و رسولی.
ما به یک تعمید برای آمرزش گناهان اقرار میکنیم،
و چشمانتظار رستاخیز مردگان،
و حیات جهان آینده هستیم. آمین.
سورهٔ مبارکه توحید در قالبی تنها چهار آیهای، دقیقاً این سند مفصل الهیاتی را بند به بند واسازی و نقد نموده است:
آیه اول: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»
بند منشور نیقیه: «پيستِئومِن اِیس اِنا ثِئون...» (ما ایمان داریم به خدای یگانه)
در نحو عربی استاندارد، برای بیان عدد «یک» در جملات مثبت، از واژهٔ
«واحِد» استفاده میشود و بهکارگیری
«أَحَد» در جملهٔ مثبت غیرمعمول است. این ساختار عامدانه و نادستوری، قرینهسازی مستقیم با کلمهٔ عبری
«اِحاد» (Ehad) در آیهٔ محوری تورات یعنی
«شَمَع یِسرائیل»: (
«شَمع یِسرائیل ادونای الوهینو ادونای اِحاد») دارد. قرآن با این طنین اصیل سامی آغاز میکند تا مبنای یگانگی مطلق را استوار سازد.
آیه دوم: «اللَّهُ الصَّمَدُ»
بند منشور نیقیه:«پاتِرا پانتوکراتورا» (پدرِ قادر مطلق، بینیاز و مرجع آفرینش)
واژهٔ
«الصَّمَد» یک
تکامد / واژه تککاربرد (Hapax Legomenon) یعنی در کل قرآن است تنها یکبار آمده است. پژوهشهای مقایسهای نشان میدهند که «الصَّمَد» یک
گرتهبرداری زبانی (Calque) و ترجمهٔ ساختار به ساختارِ اصطلاح یونانی
«پانتوکراتور» (Pantokrator) است. قرآن با انحصار این صفت در ذات «الله»، اعلام میدارد که او ذات بینیازی است که مرجع همگان است و نیازی به داشتن فرزند یا شریک ندارد.
آیه سوم: «لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ»
بند منشور نیقیه:«یِنیتِنتَا، او پوئیتِنتَا» (زادهشده، نه آفریدهشده)
کلیدیترین ادعای منشور نیقیه دربارهٔ حضرت عیسی (ع) این بود که او «مولودِ خداست، نه مخلوقِ او». عبارت «لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ» (نه زاده و نه زاده شده است)، صریحترین و موجزترین نقد کلامی بر این بند است که هرگونه رابطهٔ زادوالد، فرزندی و پدری را دربارهٔ باریتعالی باطل میسازد.
آیه چهارم: «وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ»
بند منشور نیقیه:«هومواوسیون تو پاتری» (همگوهر و همتراز با پدر)
جنجالیترین واژه در منشور نیقیه اصطلاح یونانی
«هومواوسیوس» (Homoousios) به معنای «همگوهری و همترازیِ پدر و پسر» بود. عبارت «وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ» (و هیچکس همتا و همترازِ او نبوده است)، ابطال کامل این اصطلاح یونانی است و اعلام میدارد که هیچ موجودی در گوهر و ذات نمیتواند با خداوند همتراز باشد.
تدوین منشور نیقیه حاصل ماهها بحث علمی پیچیده توسط برجستهترین الهیدانان، اسقفها و زبانشناسان یونانیزبان مسیحیت بود. اینکه متنی در قرن هفتم میلادی، در محیطی چون حجاز و از زبان پیامبری «امّی» (که نه یونانی میدانست و نه در شورای نیقیه و صومعههای مسیحی حضور داشت) صادر شود و بتواند یک سند مفصل و پیچیدهٔ الهیاتی یونانی را در ۴ جملهٔ فوقالعاده کوتاه، موزون و عمیق، بند به بند واسازی و نقد کند نشاندهندهٔ احاطهٔ بیپایان و فرابشری گویندهٔ قرآن بر تاریخ ادیان و متون مقدس است.
@QuranPazhoohi