#گل_و_گلدان_در_ادب_فارسی
#یادداشت_دوم_ریحان_و_سفال
از دیگر مضامین، ریحان و سفال است که بسیاری از شعرا از جمله خاقانی و نظامی در ابیات خود به آن اشاره کرده‌اند. نظامی در خسرو و شیرین در بیت زیر زنان را به ریحانِ سفال تشبیه کرده است:
زنان مانند ریحان سفالند
درون سو خبث و بیرون سو جمالند
(دستگردی، خسرو و شیرین، ۱۹۷)
دستگردی این بیت را چنین معنا کرده است:
«زنان مانند دسته ریحانی هستند که بر گلدان سفالی برنهی؛ از برون جمال و در درون گندیده و خبیث هستند».
ثروتیان در شرح این بیت چنین نوشته است:
«ریحان سفال_ظ،: گل و سبزه گلدان سفالین، سبزه‌ای که بر روی کوزه و سفال می‌رویانند؛ گل مصنوعی» (ثروتیان، ص۶۶۲ ).
برات زنجانی شرح خویش چنین آورده است:
«زنان مانند کاشی‌های زیبا هستند، درونشان بدسرشت و بیرونشان زیبا»( زنجانی، ص۵۰۲).
به نظر می‌رسد جز دستگردی شارحان محترم در شرح این بیت به خطا رفته‌‌اند. در کتاب «گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی» در تعریف ریحان چنین آمده است:
«ریحان به معنی سبزه یا روییدنی خوشبو را بر روی سفال یا کوزه سبز می‌کردند، شاید شبیه به سبزه نوزوز، با سه بیت از حزین لاهیجی، سیف فرغانی و صائب:
زاهد چه فیض می‌برد از شعر من حزین
با این سفال صحبت ریحان چه می‌کند
دل با غم تو گفت که گر چه شکسته‌ام
چون من سفال از چو تو ریحان دریغ نیست
جرأتی کو تا تماشای گلستانش کنم
چشم حیران را سفال خط ریحانش کنم» (گرامی، ص ۴۷۳).
اما در این ابیات نیز مستقیم به کاشت سبزه روی سفال و عید اشاره نشده است.
با توجه به ابیات زیر از خاقانی چنین به نظر می‌رسد که ریحان را به عنوان گلی خوشبو در گلدان سفالی که در آن آب می‌ریخته‌اند قرار می‌دادند درست همانند نرگسدان، نه آنکه همانند کوزه شب عید سبزه را بر روی سفال بکارند:
ریحان بسفال اندر بسیار بود دانی
آن جام سفالین کو و آن راوق ریحانی
(خاقانی: ۶۹۸)
جای تو در دل شکستهٔ ماست
که تو ریحان و ما سفال توایم
(خاقانی: ۶۴۰)
ریحان هر سفالی پیداست آن من کو
من دل سفال کردم ریحان چرا ندارم
( خاقانی: ۶۳۵)
با توجه به شواهدی که پیشتر ذکر شد می‌توان به این نتیجه رسید که گلدان در معنای امروزی در متون کهن نیامده است. نرگسدان و سفال نیز گلدانی برای نگهداری انواع گل‌های خوشبو در آب بوده است. همچنین بر خلاف نظر پژوهشگران از هیچ یک از ابیات خاصه ابیاتی که در آنها به سفال و ریحان اشاره شده است نشانی از سبزه‌ای که بر روی سفال برای نوروز پرورش می‌دهند نیست.
منابع:
📚 نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۹۰) خسرو و شیرین، تصحیح دکتر برات زنجانی، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه
📚 ----------------------------- (۱۳۹۲) خسرو و شیرین، تصحیح دکتر بهروز ثروتیان، چاپ دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر
📚 -----------------------------(۱۳۹۵)، خسرو و شیرین، تصحیح وحید دستگردی به کوشش سعید حمیدیان، نشر قطره
📚 گرامی، بهرام (۱۳۸۹) گل و گیاه در هزارسال شعر فارسی، چاپ دوم، تهران: سخن
📚خاقانی (۱۳۹۳) دیوان اشعار، به تصحیح ضیاءالدین سجادی، چاپ یازدهم، تهران: زوار
https://t.me/palize_parsi