آیین‌های ترس
زلزله دیشب خیلی‌ها را ترساند. گویا چند ساعت پیش‌تر، حوالی ساعت ۹، آذرگوی درخشانی هم در غرب تهران رؤیت شده بود که امیدوارم تصویر آن به دست آید.
همه این پدیده‌ها تا وقتی که ندانیم چه اند و چه اندازه مرگبار، موجب وحشت ما می‌شوند.
امروز خیال می‌کنیم خاستگاه این پدیده‌ها را شناخته‌ایم، اما همچنان درگیر ترس ایستاده‌ایم. علم امروز ماهیت و شیوه مقابله با این پدیده‌ها را بهتر از معارف اصم سنتی آشکار کرده؛ اما همچنان تضمینی نیست که مقابله کارآمد با خطر را از علم آموخته باشیم.
ما همچنان درگیر مناسک ترس ایم؛ مناسکی که خیال می‌کنیم برآمده از علم نوین باشند، اما برخی از آن‌ها همان‌قدر فشل و ابتر اند که «خیط‌کشیدن» به نیت «امان جستن از جنیان». مثال زنده‌اش عداد راهکارهای متناقض و متباینی است که درباب مقابله با زلزله یا پیش‌گیری از ابتلا به COVID-19 به ما گفته‌اند.
آیندگان به بسیاری از مناسک ترس ما خواهند خندید؛ گرچه همان آیندگان نیز، بیش از آنکه با علم راسخ خود راهی به دهی ببرند، مناسک ترس خود را خواهند آفرید.
گویا این ذاتی بشر و نیاکان بشر است که اغلب مردم پیروی از مناسک و سنت‌های مقبول و مشهور را به جستجوی راه حل بهتر ترجیح می‌دهند. انسان و خویشاوندانش جانورانی «فرهنگی» اند. همه ما می‌آموزیم که تقلید و پیروی از فرهنگ اقتصادی‌تر است از اندیشیدن؛ اما تعداد اندکی خواهد دانست که پاسخ بهتر با جستجو و کنکاش فرادست می‌آید، نه اعتماد به تجربه سابقون.
هم از نکات جالب گفتگویی که درباره تکامل انسان با محمدحسین کازرون داشتیم، اشاره به شکلی از رفتار آیینی در شامپانزه‌ها بود که در سال ۲۰۱۶ در Scientific Reports گزارش شد و شاید بتواند ما را به نخستین مناسک ترس در نیاکانمان دلالت کند. شامپانزه‌ها گویی از برخی درختان یا پدیده‌های طبیعی دیگر هراس دارند یا دچار وجد و دریافت‌هایی هیجانی می‌شوند. پاسخ آن‌ها به این احساس نیز شبیه پاسخ ما به چیزهایی است که ما را می‌ترساند.
فیلم شمپانزه‌ها را درحال رَمی ِ اشجار ِ خبیثه ببینید!