کشف کلیسایی ۱۵۰۰ ساله در کنار نیایشگاه زرتشتیان در عراق؛ غافلگیری بزرگی برای باستان‌شناسان
حدود ۱۵۰۰ سال پیش، راهبان مسیحی اولیه و پیروان آیین زرتشتی در شمال عراق، ظاهرا بدون درگیری در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند. این نتیجه‌ای است که پژوهشی تازه بر پایه یافته‌های باستان‌شناختی مطرح کرده است.
این تنها نمونه از همزیستی زرتشتیان با پیروان ادیان دیگر نیست. پژوهشی دیگر نیز از وجود نیایشگاهی حدودا ۲۰۰۰ ساله در گرجستان امروزی خبر می‌دهد که در آن، باورهای زرتشتی با سنت‌های دینی دیگر درآمیخته بودند.
این یافته‌ها شواهد بیشتری در تایید این احتمال فراهم می‌کنند که زرتشتی‌گری، با وجود آنکه دین رسمی دودمان‌های سلطنتی حاکم بر امپراتوری‌های ایران برای بیش از هزار سال بود، در بسیاری از دوره‌ها در کنار ادیان دیگر به‌صورت مسالمت‌آمیز حضور داشت.
👑کشف کلیسایی در نزدیکی یک استحکامات ساسانی
گروهی از باستان‌شناسان به سرپرستی الکساندر تام از دانشگاه فریدریش الکساندر ارلانگن ـ نورنبرگ و دیرک ویکه از دانشگاه گوته فرانکفورت، بقایای مجموعه‌ای از ساختمان‌ها را در محوطه باستان‌شناختی «گیردی کژاو»، در منطقه کردستان عراق، بررسی کردند.
این مجموعه که در نزدیکی روستای امروزی بستان‌سور قرار دارد، پیش‌تر در سال ۲۰۱۵ شناسایی شده بود. باستان‌شناسان در بررسی‌های تازه، ستون‌های سنگی مدفون و شواهد معماری دیگری یافتند که نشان می‌داد این مجموعه احتمالا کلیسایی در مرکز یک صومعه مسیحی بوده است.
این صومعه حدود سال ۵۰۰ میلادی ساخته شده است. کشف آن برای پژوهشگران غافلگیری بزرگی بود، زیرا نخستین سازه مسیحی بود که تاکنون در این محوطه شناسایی شده بود.
باستان‌شناسان همچنین قطعات مدفون‌شده یک خمره بزرگ را کشف کردند که با نقش صلیبی مسیحی تزئین شده بود. صلیب تا پیش از قانونی‌شدن مسیحیت در امپراتوری روم طی سده چهارم میلادی، هنوز به‌طور گسترده به‌عنوان نماد مسیحیت به کار نمی‌رفت.
نکته مهم این است که صومعه مسیحی تازه‌شناسایی‌شده تنها چند متر با یک استحکامات ایرانی متعلق به دوره #ساسانی فاصله دارد؛ مکانی که آیین زرتشتی در آن رواج داشته است.
به گفته پژوهشگران، نزدیکی این دو مجموعه نشان می‌دهد که مسیحیان و #زرتشتیان در این منطقه در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند و احتمالاً روابطی مسالمت‌آمیز داشتند.
🗺امپراتوری‌های رقیب، باورهای مشترک در یک منطقه
در آن دوره، مسیحیت از مرزهای امپراتوری روم فراتر رفته بود. این دین از سال ۳۸۰ میلادی، در پی صدور فرمان تسالونیکی به دستور امپراتور تئودوسیوس، دین رسمی امپراتوری روم شد.
#رومیان و بعدها بیزانسی‌ها معمولا رقیب #ایرانیان بودند، هرچند گاهی نیز با یکدیگر متحد می‌شدند. بااین‌حال، مسیحیت حتی در میان جمعیت‌های تحت فرمانروایی ایران نیز گسترش می‌یافت.
در بیانیه دانشگاه گوته آمده است که شناسایی ساختمان‌های کلیسایی متعلق به سده‌های پنجم و ششم میلادی در این منطقه، به‌خودی‌خود غیرمعمول نیست؛ نمونه‌های مشابهی نیز در شمال سوریه و شمال میان‌رودان وجود دارند.
👑نیایشگاهی ۲۰۰۰ ساله در گرجستان؛ آمیزه‌ای از چند سنت دینی
در کنار کشف عراق، پژوهشی تازه جزئیات بیشتری از یک نیایشگاه حدودا ۲۰۰۰ ساله در مجموعه معبدی باشکوه ددوپلیس گورا در گرجستان ارائه کرده است. این محوطه در فاصله‌ای کمتر از ۶۰۰ کیلومتری شمال محل کشف عراق قرار دارد.
ددوپلیس گورا در آن زمان بخشی از پادشاهی مستقل کارتلی بود؛ بااین‌حال، این منطقه به‌شدت تحت تأثیر امپراتوری #هخامنشی قرار داشت و شواهد فراوانی از رواج آیین #زرتشتی در آن وجود دارد.
دیوید گاگوشیدزه، باستان‌شناس دانشگاه دولتی تفلیس، در پژوهشی که در شماره ژانویه ۲۰۲۶ مجله American Journal of Archaeology منتشر شده، سه فضای نیایشگاهی در کاخ ددوپلیس گورا را بررسی کرده است. این فضاها نشان‌دهنده حضور سنت‌های دینی متفاوت در یک مجموعه هستند.
به گفته این پژوهشگر، پادشاهان کارتلی خدایان ایرانی، از جمله خدایان زرتشتی، را در کنار ایزدان اخترشناختی بومی گرجستان می‌پرستیدند.
👑بررسی سه فضای نیایشگاهی، تصویری از این تنوع دینی ارائه می‌دهد:
فضای نخست: آیین‌های زرتشتی در کنار یک آتشکده یا محراب اجرا می‌شدند. ساکنان دائمی کاخ در این مکان قربانی‌های روزانه تقدیم می‌کردند و به نیایش می‌پرداختند.
فضای دوم: به نظر می‌رسد مالکان اشرافی کاخ، آیین یونانی آپولون را در این مکان برگزار می‌کردند؛ برداشتی که بر پایه تندیسک‌های کشف‌شده در آن مطرح شده است.
فضای سوم: احتمالا محل برگزاری مراسمی تلفیقی بود که در آن، سنت‌های دینی مختلف با یکدیگر ترکیب می‌شدند. این مراسم ظاهراً با آیینی محلی مرتبط با باروری، کشاورزی و برداشت محصول ارتباط داشت.
👑👑👑
تاریخ زرتشتی‌گری و رابطه آن با ادیان دیگر
دین زرتشتی عموما با ادیان دیگر مدارا میکرد.
زرتشتی‌گری نام خود را از #زرتشت، پیامبر ایرانی، گرفته است؛ شخصیتی که در زبان یونانی زوروآستر خوانده میشود و تصور می‌رود حدود ۳۵۰۰ سال پیش می‌زیسته است.
محور اصلی این دین پرستش اهورامزدا، به معنای سرور دانا، است و آتش یکی از نمادهای اصلی آن به شمار می‌رود.
بااین‌حال، شواهد تاریخی نشان می‌دهند که رابطه زرتشتیان با پیروان ادیان دیگر همیشه هم مسالمت‌آمیز نبوده است. در برخی دوره‌های متأخر #امپراتوری_ساسانی، پیروان ادیان رقیب، از جمله مسیحیان و مانویان، مورد آزار و تعقیب قرار گرفتند.
مانویت دینی ایرانی بود که بر آموزه‌های مانی استوار بود و امروزه دیگر پیروانی به‌عنوان یک دین زنده و سازمان‌یافته ندارد.
زرتشتی‌گری پس از فتح امپراتوری ساسانی به دست مسلمانان در سده هفتم میلادی، در ایران به‌شدت افول کرد. امروزه شمار زرتشتیان در سراسر جهان حدود ۱۲۰ هزار نفر برآورد میشود.
🏛 نکته تحلیلی
اهمیت این یافته‌ها صرفا در کشف یک کلیسا یا نیایشگاه نیست؛ بلکه در تصویری است که از پیچیدگی روابط دینی در جهان باستان ارائه می‌دهند.
نخست، نباید تاریخ ادیان را به تقابل دائمی و اجتناب‌ناپذیر میان آن‌ها تقلیل داد. نزدیکی یک صومعه مسیحی به یک استحکامات ساسانی که در آن آیین زرتشتی رواج داشته، با امکان همزیستی این دو گروه سازگار است؛ هرچند به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که هیچ درگیری یا اختلافی میان آن‌ها وجود نداشته است.
دوم، یافته‌های گرجستان نشان می‌دهند که مرز میان سنت‌های دینی همیشه به روشنی مرزهایی نبوده که ادیان سازمان‌یافته در دوره‌های بعد ترسیم کردند. پرستش خدایان ایرانی در کنار ایزدان محلی و برگزاری آیین‌های مرتبط با سنت‌های یونانی، از نوعی تنوع و تلفیق دینی حکایت دارد.
سوم، باید میان دین رسمی یک حکومت و رفتار واقعی پیروان آن دین تفاوت گذاشت. رسمی‌بودن زرتشتی‌گری در امپراتوری ساسانی، به‌خودی‌خود نه مدارا با دیگر ادیان را تضمین میکرد و نه آزار آن‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌ساخت. سیاست حکومت، شرایط سیاسی، منافع اجتماعی و تحولات تاریخی همگی اهمیت داشتند.
در نهایت، یک محدودیت مهم را باید در نظر گرفت؛ اینکه وجود دو مکان مذهبی در کنار یکدیگر، به‌تنهایی تایید نمی‌کند که پیروان آن‌ها در همه زمینه‌ها برابر بودند یا هیچ تعارضی نداشتند. باستان‌شناسی در اینجا شواهدی از حضور هم‌زمان و احتمال #همزیستی ارائه می‌دهد؛ برای نتیجه‌گیری درباره میزان واقعی مدارا، به شواهد تاریخی بیشتری نیاز داریم.
سام آریامنش
🚀 @ofoghroydad
#PersianEmpires #SasanianEmpire
#امپراتوری_ایرانی
🔗American Journal of Archaeology
Post #40991
1.28K