حرف اضافه

در زبان انگلیسی مشاهده می‌شود که تغییر حرف اضافه‌ای که همراه فعل می‌آید، می‌تواند به دگرگونی اساسی در معنای آن فعل بینجامد؛ پدیده‌ای که در زبان‌شناسی جدید با عنوان «افعال عبارتی» (phrasal verbs) شناخته می‌شود. بدین‌سان ممکن است یک فعل ثابت مانند look ،بسته به حرف اضافهٔ پس از آن، معنای کاملاً متفاوتی بیابد: همراهِ after به معنای مراقبت کردن از کسی یا چیزی، همراه for به معنای جست‌وجو، و همراه into به معنای بررسی و تحقیق.

در زبان عربی نیز پدیده‌ای مشابه قابل مشاهده است، با این تفاوت که نحویان و مفسران، حرف جرّ را جزءِ فعل به شمار نمی‌آورند و آن را در قالب «جارّ و مجرور» تحلیل می‌کنند. با این حال، در کاربرد قرآنی، فعل عربی به‌روشنی در اثر اختلاف حروف جرّ، دلالت‌های گوناگون پیدا می‌کند.

به‌عنوان نمونه، فعل «دخل» در قرآن کریم بر حسب حرف جرّ همراه آن معانی متفاوتی می‌یابد:
• با «على»: كُلَّما دَخَلَ عَلَيها زَكَرِيَّا المِحرابَ (آل‌عمران/۳۷)
• با «بِـ»: فَإِن لَم تَكونوا دَخَلتُم بِهِنَّ (نساء/۲۳)
• با «في»: فَسَيُدخِلُهُم في رَحمَةٍ مِنهُ (نساء/۱۷۵)

فعل «نظر» نیز همین‌گونه است:
• با «إلى»: وَلا يَنظُرُ إِلَيهِم يَومَ القِيامَةِ (آل‌عمران/۷۷)
• و با «في»: أَوَلَم يَنظُروا في مَلَكوتِ السَّماواتِ وَالأَرضِ (اعراف/۱۸۵)

همچنین فعل «آمن»:
• با «بِـ»: الَّذينَ يُؤمِنونَ بِالغَيب (بقره/۳)
• و با «لِـ»: لَن نُؤمِنَ لَكَ (بقره/۵۵)

و فعل «دعا»:
• با «لِـ»: فَادعُ لَنا رَبَّكَ (بقره/۶۱)
• با «إلى»: يَدعونَ إِلَى النّار (بقره/۲۲۱)
• با «بِـ»: فَادعوهُ بِها (اعراف/۱۸۰)

این شواهد نشان می‌دهد که مفسر یا مترجم باید میان دو وضعیت تفاوتی روشن برقرار کند:
۱. وضعیتی که در آن حرف جرّ نقش تعیین‌کننده در تغییر معنای فعل دارد،
۲. و وضعیتی که در آن حرف جرّ تنها نقش نحویِ جارّ و مجرور را ایفا می‌کند و افزودهٔ معنایی مهمی ندارد.

نادیده‌گرفتن این تمایز و فروکاستن همهٔ موارد به «جار و مجرور» می‌تواند به ساده‌سازی مخلّ و از دست رفتن لطایف معنایی بینجامد؛ لطایفی که گاه فهم دقیق بسیاری از آیات قرآن بر آن‌ها مبتنی است. در مباحث آینده نشان خواهیم داد که افزوده‌شدن یا حذف یک حرف جرّ در برخی افعال قرآنی تا چه اندازه قادر است معنا و مفهوم آیه را دگرگون سازد.

@nojabaaa