مجموعه «زرتشتیانی که جهان را دگرگون کردند» ـ ۱۵

سر دین‌شاو مانکجی پتی؛ صنعتگر و نیکوکار پارسی که میراثش از بمبئی تا ایران امتداد یافت

پیشگام صنعت نساجی، پشتیبان زرتشتیان ایران و بنیان‌گذار میراثی ماندگار

مقدمه
در سدهٔ نوزدهم، هنگامی که بمبئی به یکی از مراکز بزرگ تجارت و صنعت در هند تبدیل می‌شد، شماری از بازرگانان و صنعتگران پارسی در این دگرگونی نقشی اساسی داشتند. آنان با راه‌اندازی کارخانه‌ها، ایجاد فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری در آموزش و بهداشت، نه‌تنها بر اقتصاد شهر، بلکه بر زندگی اجتماعی مردم نیز تأثیر گذاشتند.
در میان این چهره‌ها، سر دین‌شاو مانکجی پتی
(Sir Dinshaw Manockjee Petit)
جایگاهی ویژه دارد.
او از پیشگامان صنعت نساجی بمبئی، از نیکوکاران شناخته‌شدهٔ جامعهٔ پارسی و از پشتیبانان اقدامات سازمان‌یافته برای بهبود وضعیت زرتشتیان ایران بود.
اهمیت تاریخی او تنها به ثروت و کارخانه‌هایش محدود نمی‌شود. مشارکت در ایجاد نهادهای خیریه، پشتیبانی از آموزش فنی، کمک به ساخت آتشکده‌ها و دخمه‌ها و حضور در تلاش‌هایی که سرانجام به
لغو جزیهٔ زرتشتیان ایران انجامید،
بخش‌های مهم‌تری از کارنامهٔ او را تشکیل می‌دهند.

عمارت پتی هال (Petit Hall) نیز بخشی از این تاریخ است؛ خانه‌ای که نام آن با زندگی دین‌شاو و خاندان او پیوند خورده و در منابع تاریخی و تصاویر قدیمی پارسیان باقی مانده است.

۱. از یک خانوادهٔ بازرگان تا پیدایش خاندان پتی
دین‌شاو مانکجی پتی در ۳۰ ژوئن ۱۸۲۳ در بمبئی زاده شد.
پدرش مانکجی ناسروانجی پتی
(Manockjee Nasarwanji Petit)،
بازرگان، و مادرش بانو هومابای
(Bai Humabai)
بود.
پیشینهٔ این خاندان به مهاجرت یکی از نیاکان آن از سورات به بمبئی بازمی‌گردد.
ناسروانجی کواسجی بومنجی
(Nasarwanji Cowasjee Bomanjee)
در سال ۱۸۰۵ به بمبئی رفت و در زمینهٔ فعالیت‌های بندری و بازرگانی، از جمله کار با کشتی‌های فرانسوی و کشتی‌های کمپانی هند شرقی، فعالیت کرد.
بر پایهٔ زندگی‌نامهٔ تاریخی دین‌شاو، مشتریان فرانسوی به دلیل جثهٔ کوچک این نیای خانواده، لقب فرانسوی «پتی» (Petit) را برای او به کار بردند و این لقب بعدها به نام خانوادگی خاندان تبدیل شد.
دین‌شاو تحصیلات خود را در بمبئی آغاز کرد و در هفده‌سالگی به‌عنوان کارمند در یک دفتر بازرگانی مشغول کار شد.
حقوق ماهانهٔ او پانزده روپیه بود؛ مبلغی که فاصلهٔ نقطهٔ آغاز زندگی حرفه‌ای او را با ثروتی که بعدها به دست آورد، نشان می‌دهد.
او به‌تدریج وارد فعالیت‌های تجاری خانواده شد و پس از گسترش کار پدر، همراه برادرش ناسروانجی در تجارت خانوادگی مشارکت کرد. پس از درگذشت پدر در سال ۱۸۵۹، دو برادر فعالیت‌های خود را ادامه دادند تا اینکه در سال ۱۸۶۴، پس از تقسیم دارایی‌های مشترک، مسیرهای اقتصادی جداگانه‌ای در پیش گرفتند.

۲. پیشگامی در صنعت نساجی بمبئی
در میانهٔ سدهٔ نوزدهم، تولید صنعتی پارچه در بمبئی در حال گسترش بود.
کارخانه‌های پنبه‌ریسی و پارچه‌بافی، به‌تدریج جایگاه مهمی در اقتصاد شهر پیدا می‌کردند و این روند، بمبئی را به یکی از مراکز اصلی صنعت نساجی هند تبدیل کرد.
دین‌شاو پتی از چهره‌های پیشگام این تحول بود.
او پدرش را به راه‌اندازی کارخانه‌ای مجهز به دستگاه‌های ریسندگی و بافندگی تشویق کرد. این کارخانه در سال ۱۸۵۷ با نام اورینتال اسپینینگ اند ویوینگ میل
(Oriental Spinning and
Weaving Mill)
فعالیت خود را آغاز کرد.
در سال ۱۸۶۰ نیز دین‌شاو و برادرش کارخانهٔ مانکجی پتی را راه‌اندازی کردند و آن را به یک شرکت سهامی تبدیل کردند. در سال‌های بعد، فعالیت‌های صنعتی او گسترش یافت و کارخانه‌های دیگری نیز به مجموعهٔ سرمایه‌گذاری‌هایش افزوده شدند.
بر پایهٔ زندگی‌نامهٔ منتشرشده در فرهنگ زندگی‌نامهٔ ملی بریتانیا، دین‌شاو در واپسین سال‌های عمر در شش کارخانهٔ سهامی نساجی منافع عمده داشت.
مجموع ظرفیت این کارخانه‌ها نزدیک به ۲۵۰ هزار دوک ریسندگی و ۲۳۴۰ دستگاه بافندگی بود و حدود ده‌هزار نفر در آن‌ها کار می‌کردند.
این آمار نشان می‌دهد که فعالیت‌های او از سطح یک تجارت خانوادگی فراتر رفته بود و با اشتغال گسترده و رشد صنعتی بمبئی ارتباط مستقیم داشت.
دین‌شاو همچنین در گسترش تولید پارچه‌های تزئینی، پارچه‌های گوناگون، جوراب و نخ خیاطی و استفاده از روش‌های صنعتی رنگرزی نقش داشت.
از همین رو، در منابع تاریخی از او به‌عنوان یکی از پیشگامان صنعت نساجی بمبئی یاد می‌شود؛ صنعتی که در شکل‌گیری چهرهٔ جدید اقتصادی شهر سهم مهمی داشت.
۳. در روزگار بحران اقتصادی؛ بخش دیگری از کارنامهٔ او
👇🏻👇🏻