🧠 وقتی سیناپس‌ها بیش از حد فعال می‌شوند؛ داستان اکسیتوتوکسیسیتی (Excitotoxicity)

گلوتامات، اصلی‌ترین نوروترانسمیتر تحریکی در سیستم عصبی مرکزی، برای یادگیری، حافظه و انتقال طبیعی پیام‌های عصبی ضروری است. اما همین مولکول، در صورت از دست رفتن تعادل، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ نورونی تبدیل شود.

در شرایطی مانند سکته مغزی ایسکمیک، آسیب تروماتیک مغز (TBI)، صرع و برخی بیماری‌های نورودژنراتیو، کاهش تولید ATP موجب اختلال در عملکرد پمپ Na⁺/K⁺-ATPase و دپلاریزاسیون پایدار نورون‌ها می‌شود. در نتیجه، گلوتامات به مقدار زیادی در فضای سیناپسی تجمع پیدا می‌کند.

فعال‌سازی بیش‌ازحد گیرنده‌های NMDA و AMPA باعث ورود مقادیر زیاد Ca²⁺ به نورون می‌شود. این افزایش کلسیم داخل‌سلولی، آبشاری از مسیرهای آسیب‌زا را فعال می‌کند؛ از جمله تولید Reactive Oxygen Species (ROS)، اختلال عملکرد میتوکندری، فعال شدن پروتئازها، فسفولیپازها و اندونوکلئازها که در نهایت به آپوپتوز یا نکروز نورونی منجر می‌شوند.

درک دقیق مکانیسم اکسیتوتوکسیسیتی، زمینه‌ساز توسعه درمان‌های نورومحافظتی (Neuroprotective) است؛ هرچند تاکنون انتقال موفق بسیاری از یافته‌های آزمایشگاهی به درمان‌های بالینی، همچنان یکی از چالش‌های مهم نوروساینس محسوب می‌شود.

💫 با ما همراه باشید
انجمن علوم اعصاب گابا
آکادمی هوش مصنوعی گابا