کدام نصر، رعبِ که؟*

در قاعده «النصر بالرعب» که به نظر می‌رسد قاعده درستی هم هست، ظاهراً نصر یعنی پیروز شدن و عقب راندن (و نه یاری کردن)، و رُعب هم ناظر به دشمن است. ولی به رغم این بداهت و وضوح در معنای مفردات این قاعده، باید همیشه بپاییم که آیا در کاربرد آن، متعلَق رعب را درست تشخیص داده‌ایم و دنبال چه نوع نصر و ظفری هستیم؟ اشتباهات بسیاری در فهم و مصداق‌یابی این دو موضوع می‌شود که نمی‌خواهم به همه آنها بپردازم، بلکه از آن میان یکی را مد نظر دارم و آن اشتباهات در برخورد با موجودیتی ذیل عنوان اصطلاحیِ «آینه» (در همه مصادیقش) است. منظورم از آینه، آن وجود یا موجودی است که تصویر ما را، ضعف‌ها و قوت‌هایمان را به ما نشان می‌دهد و گوشزد می‌کند. اگر به سبب تصویر نامطلوب خود، آینه را دشمن بپنداریم و بر او ظفر یابیم، به نظر می‌رسد نه آن متعلَق را درست تشخیص داده‌ایم، نه آن نصر، نصر است و سودی به حالمان دارد. اگر آینه را بترسانیم که ما را به ما نشان ندهد، در واقع خودمان را شکست داده‌ایم، نه آینه را:

آینه چون نقش تو بنمود راست
خود شکن آیینه شکستن خطاست

برعکس، آینه و صداقتی که با ما دارد، نشان‌دهنده میزان عشق و علاقه اوست که در نهایتِ صمیمیت، آنچه را لازم است و بالاتر، آنچه را واقع است، بی‌ملاحظه می‌گوید. هرچند نیت آینه را هم ندانیم، صرف اینکه نهایت صداقت را به خرج می‌دهد، در حالت خوشبینانه و بلکه عاقلانه، از جانب ما قابل تفسیر به لطف و عشق اوست:

آینه در عشق‌بازی صادق است
آینه، یک‌دل نه صددل عاشق است

بنابراین خوشا آنان که همواره با خود آینه‌ای دارند و دائم خود را می‌پایند و دنبال ظفرمندی بر آن نیستند. بله، البته قبول دارم که آینه هم می‌تواند محدب یا مقعر باشد و بزرگنمایی یا کوچک‌نمایی کند، می‌تواند ترک‌خورده یا کثیف باشد و واقعیت را درست نشان ندهد، ولی دست‌کم آن آینه‌های صاف و صیقلی را که تصویرمان را صادقانه و بلکه عاشقانه نشان می‌دهند، نترسانیم و نشکنیم. ضررش را خودمان می‌کنیم.

-----
* وام‌گرفته از عنوان کتاب آلسدیر مکینتایر با عنوان عدالتِ که، کدام عقلانیت؟

@negarestan_taba