نشانه‌های رسواساز در واگذاری پژوهش به هوش مصنوعی

درباره سپردن کار به هوش مصنوعی* (و نه استفاده از آن) در پژوهش و نگارش مقاله، پایان‌نامه و رساله، در علوم انسانی نظری، به‌ویژه فلسفه، دو دسته علائم و نشانه‌ها هست که ماجرا را لو می‌دهد: نشانه‌های صوری و ظاهری و نشانه‌های محتوایی.

بعضی نشانه‌های ظاهری (فعلا) رایج اینها هستند: پاراگراف‌های کوتاه و یک‌دست (معمولاً پنج تا هفت خطی)، تیتربندی‌های فراوان، جمع‌بندی‌ها و خلاصه‌سازی‌های بیش از حد، کسره‌های زاید (در بعضی چت‌بات‌ها)، ارجاع بدون شماره صفحه، ارجاع‌ به بازه‌های طولانی (مثلا ص۱۲ تا ۳۵)، وجود منابع فراوان در فهرست منابع ولی استفاده مکرر از دو سه منبع و استفاده صرفا تزئینی از بقیه موارد، نداشتن نقل قول مستقیم، نداشتن هیچ غلط املایی، تایپی و ویرایشی، استفاده انحصاری از منابع انگلیسی و بی‌اعتنایی به ترجمه‌های از پیش موجود یا تألیفات فارسی، بیان و لحن غیرشخصی و بیرون نرفتن از حدود جمله‌پردازی و واژه‌گزینی مرسوم.

اینها مواردی است که برای یک داور غیرمتخصص نیز به‌‌آسانی قابل تشخیص است. یا برای داور متخصصی که فرصت و حوصله خواندن دقیق مطلب را نداشته باشد. ولی در عین حال، برطرف کردن اکثر این موارد برای یک نگارنده حرفه‌ای، کار دشواری هم نیست. حذف کسره‌ها با دستور کلی، وارد کردن چند غلط املایی یا ویرایشی یا ادغام پاراگراف‌ها در همدیگر، می‌تواند ظاهر اثر را انسانی‌تر کند. البته برطرف کردن برخی از همین اشکالات هم نیازمند پژوهش جدی است؛ مثلا بررسی منابع، اضافه کردن (واقعی) منابع ترجمه شده یا تألیفات فارسی، بررسی ارجاعات یا افزودن نقل‌قول‌های مستقیم، دست‌کم شخص را کمی به کار پژوهشی وامی‌دارد.

اما نشانه‌های دسته دوم، یعنی نشانه‌های محتوایی، از این جنس نیستند. یعنی بدون یک کار عمیق پژوهشی در آن موضوع، قابل رفع نیستند. در یک جمله، این نشانه‌ها را می‌توان در «عمق بحث» خلاصه کرد. متن‌هایی که (دست‌کم فعلا) هوش مصنوعی (حتی مدل‌های پولی) آماده می‌کنند، عمیق نیستند و آوردهٔ علمی ندارند. طوری که داور متخصص جدی، که از زوایای بحث مطلع است یا می‌تواند با مراجعه‌ای اولیه بررسی کند، به‌راحتی متوجه می‌شود که این نوشته حاصل پژوهش و انس با موضوع نیست. در واقع مطالب نگاشته هوش مصنوعی، قبل از اینکه کامل پخته شوند و دقیقا همان‌جایی که منتظر اصل بحث و تفصیل مطلب هستید، رها می‌شوند. در غالب موارد، صرفا یک کلیت بسیار ابتدایی را ارائه می‌دهند و همان مطلب ابتدایی به بیان‌های مختلف تکرار می‌شود. در واقع یک داور واقعا متخصص، می‌تواند با دقت در متن، تا حد خوبی می‌تواند متوجه شود که متن، حاصل فهم و پژوهش است، یا متنی سفارشی و آماده‌شده برای جلب نظر.

بله، شاید بتوان حتی یک پیش‌نویس اولیه هوش مصنوعی را عمق‌بخشی کرد؛ ولی اولا وقت و حوصله و دقت فراوان و شاید حتی به اندازه خود پژوهش لازم دارد، ثانیا نهایتا به آن کیفیت مطلوب برآمده از یک پژوهش واقعی نمی‌رسد. بنابراین بهتر است این مسیر را از همان اول، درست برویم تا طوری نشود که هم چوب را بخوریم، هم پیاز را، آخر سر هم جریمه را پرداخت کنیم.

-----
* عزیزی پیشنهاد فرمودند که به جای هوش مصنوعی، از هوشواره استفاده کنم. هرچند هوشواره را جایگزین زیبایی می‌دانم، به دلایلی که شاید درباره‌اش بنویسم، هنوز درباره استفاده از آن قانع نشده‌ام.

#جلسات_دفاع

@negarestan_taba