پاسداشت مقاومتی

در ارائه اخیر، یکی از ادله‌ای که درباب فضیلت‌بودگی میهن‌پرستی مطرح کردم، استعاره «حرمت امامزاده» بود؛ به این معنا که اگر مردم و حاکمان یک کشور، خودشان احترام وطن خود را نداشته و قدردان و سپاسگزار داشته‌هایشان نباشند، به طریق اولی بیگانگان هم احترامی برای آن مرز و بوم قائل نخواهند بود و چنین تمدن و فرهنگی به‌راحتی در مسیر نابودی قرار خواهد گرفت. در واقع نخستین کسانی که توقع می‌رود پاسدار و حافظ میراثی ارزشمند باشند، صاحبان آن هستند.

ظاهرا مطلب آن‌قدر پیچیده نیست که نیازی به توضیح بیشتر داشته باشد. اما خواستم بگویم چنین استعاره‌ای، فقط برای حفاظت از میهن در برابر بیگانگان یا بزرگداشت و ارتقای آن در چشم ایشان نیست، بلکه می‌تواند مسئولان بی‌خیال و فاقد عِرق همان کشور را نیز ملزم یا وادار به پاسداری از مواریث وطن کند. هنگامی که حساسیت مردم بر داشته‌های ملی‌-میهنی‌شان بالا می‌رود، مسئولان و حکمرانان آن کشور نیز، ولو از سر مصلحت‌سنجی، مراقبت لازم را در رفتار و گفتار و تصمیمات خود درباره امور و مسائل ملی به جا می‌آورند.

این نوع فشار، بدیلی است برای خرابکاری شرافتمندانه. در امتداد بحثی که هنری دیوید ثورو تحت عنوان نافرمانی مدنی مطرح می‌کرد و می‌گفت می‌توان به عنوان اعتراض مدنی، از رعایت قوانین ناعادلانه سرپیچی کرد، برخی این بحث را نیز مطرح کردند که مردم می‌توانند در شرایطی خاص با انجام خرابکاری ولو به قیمت آسیب‌رسانی به زیرساخت‌ها، اعتراض خود را به حکومت نشان دهند یا در جهت تضعیف حکومت گام بردارند. مسئله‌ای که هم نظراً قابل تأمل و بحث‌انگیز است، هم عملاً بسیاری از مردم را با خود همراه نمی‌کند؛ گویا وجدان جمعی به‌راحتی با آن کنار نمی‌آید. ولی اینجا برعکس، توصیه این است که از طریق پاسداشت و تکریم میراث ملی توسط خود مردم، مسئولان نیز تحت فشار قرار گیرند تا برای کسب رضایت عمومی یا حفظ موقعیت خود در قدرت، مراقبت لازم در حفظ داشته‌های ملی را انجام دهند. این کنش را در مقابل خرابکاری شرافتمندانه، می‌توان «پاسداشت مقاومتی» نامید.

در واقع در خرابکاری شرافتمندانه، آسیب‌رسانی به منابع کشور قطعی است، در حالی که اثرگذاری لازم بر حکومت یا تضعیف آن قطعیت ندارد؛ و این یعنی ضرر قطعی و سود محتمل. اما در آنچه «پاسداشت مقاومتی» نامیده شد، آنچه قطعی است، حراست و حفظ میراث تمدنی و فرهنگی است، و در ادامه‌اش اثرگذاری بر حاکمان نیز احتمال بالایی دارد. بنابراین ظاهراً عقلانیتی از جنس برهان شرط‌بندی پاسکال نیز حکم می‌کند چنین مسیری در پیش گرفته شود.

@negarestan_taba