⭕️توئیتری‌شدن سیاست؛ مفهومی برای امروز

▪️ خوشحالم که چاپ اول کتاب «توئیتری‌شدن سیاست» به پایان رسید. متن زیر، پیشگفتاری است که در چاپ دوم آن نوشتم:

🔻رسیدن کتاب توئیتری‌شدن سیاست به چاپ دوم، فرصتی است برای بازاندیشی درباره مفهومی که این کتاب برای توضیح نقش پلتفرم توییتر (ایکس) در شکل‌دهی به فرهنگ سیاسی ایرانیان صورت‌بندی کرده است. استقبال گسترده اهالی فرهنگ، رسانه و سیاست از مراسم رونمایی چاپ نخست نیز مؤید آن بود که بحث درباره نقش توییتر در تحولات اجتماعی و سیاسی ایران، به یکی از مسائل مهم و جاری فضای عمومی کشور تبدیل شده است.

🔻بر اساس آخرین نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، امروز بیش از ۱۰ درصد مردم ایران از پلتفرم توییتر استفاده می‌کنند؛ پلتفرمی که تا چند سال پیش تنها ۳ تا ۵ درصد از ایرانیان از آن استفاده می‌کردند، اما با وجود جامعه کاربری محدود خود، تأثیری فراتر از اندازه‌اش بر مناسبات سیاسی و رسانه‌ای ایران داشت. اکنون که بیش از ۱۰ درصد ایرانیان از این پلتفرم استفاده می‌کنند، طبیعی است که دامنه تأثیرگذاری آن نیز افزایش یافته باشد. در این میان، جوانان، افراد دارای تحصیلات دانشگاهی، یعنی گروه‌هایی که در ایران مشارکت سیاسی بیشتری دارند، همچنان بیش از سایر اقشار از توییتر استفاده می‌کنند.

🔻افزایش استفاده از توییتر از یک سو و بازنشر گسترده محتوای آن در پیام‌رسان‌ها، رسانه‌ها و سایر شبکه‌های اجتماعی از سوی دیگر، نشان‌دهنده تأثیر روزافزون این پلتفرم بر جامعه و به‌ویژه مناسبات سیاسی است. در عین حال، دولت‌ها و دیگر بازیگران سیاسی نیز در سال‌های اخیر فعالیت منسجم‌تر و سازمان‌یافته‌تری برای شکل‌دهی و کنترل روایت‌ها در این فضا داشته‌اند و آنچه در این کتاب از آن با عنوان «پروپاگاندای رایانشی» یاد شده، امروز با اشکال پیچیده‌تر و فناوری‌های پیشرفته‌تر توسط مراکز قدرت به کار گرفته می‌شود.

🔻بدین ترتیب، توییتر بیش از هر زمان دیگری به عرصه رقابت دولت‌ها و بازیگران سیاسی برای شکل‌دهی، تثبیت و کنترل روایت‌ها در جهت مدیریت افکار عمومی تبدیل شده است. از سوی دیگر، سیاست‌های جدید مدیریتی در پلتفرم ایکس، از جمله تغییر در الگوریتم‌های توصیه‌گر و سازوکارهای نمایش محتوا، بحث‌های فراوانی درباره تأثیر این تغییرات بر تقویت یا تضعیف برخی روایت‌ها و گرایش‌های سیاسی برانگیخته است.

🔻نقش ربات‌ها و اخبار جعلی نیز در این پلتفرم امروز پررنگ‌تر از گذشته است. با توسعه مدل‌های زبانی بزرگ و ابزارهای قدرتمند هوش مصنوعی، مدیریت هم‌زمان شمار زیادی از حساب‌های کاربری با حداقل مداخله انسانی امکان‌پذیر شده است. علاوه بر این، فناوری جعل عمیق به چالشی جدی برای راستی‌آزمایی محتوا و تشخیص محتوای اصیل از جعلی تبدیل شده و شناسایی تصاویر و ویدئوهای واقعی روزبه‌روز دشوارتر می‌شود؛ امری که به گسترش اخبار جعلی و افزایش اثربخشی آن کمک کرده است.

🔻در چنین شرایطی، مطالعه این کتاب اهمیت بیشتری یافته است. از یک سو، شمار کاربران فارسی‌زبان توییتر و میزان تأثیرگذاری آن بر کنشگران و مناسبات سیاسی افزایش یافته و از سوی دیگر، پروپاگاندای رایانشی، اخبار جعلی و اقدامات سازمان‌یافته برای پیشبرد سیاست رسوایی با شدت بیشتری دنبال می‌شود. در نتیجه، آثار توییتر بر تشدید قطبی‌شدن سیاسی، رادیکالیسم، پوپولیسم و تعمیق کنشگری فردی، نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه ابعاد تازه‌ای نیز پیدا کرده است.

🔻تشدید این ویژگی‌ها در جامعه ایران، که نگارنده آن را ذیل مفهوم «توئیتری‌شدن سیاست» صورت‌بندی کرده است، همچنان می‌تواند بسیاری از مناسبات سیاسی امروز ایران را توضیح دهد. جامعه ایران در یک سال منتهی به نگارش این سطور و در فاصله کوتاهی تجربه دو جنگ ویرانگر را از سر گذرانده، اما همچنان با قطبی‌شدن سیاسی، گسترش رادیکالیسم و فراگیری سریع رویکردهای پوپولیستی مواجه است و جنگ، برخلاف انتظار، به کاهش این قطب‌بندی‌ها منجر نشده است. هرچند وضعیت کنونی معلول مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است، اما بی‌تردید شبکه‌های اجتماعی و در رأس آن‌ها توییتر، یکی از عوامل مهم در تشدید و بازتولید این وضعیت بوده‌اند. از این منظر، مفهوم «توئیتری‌شدن سیاست» همچنان چارچوبی قابل اتکا برای تبیین تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در یک دهه اخیر به شمار می‌رود.

🔻امید است با وجود دشواری‌های اقتصادی و افزایش هزینه‌های انتشار کتاب، چاپ دوم این اثر نیز همچون چاپ نخست، مورد توجه سیاست‌پژوهان، جامعه‌شناسان و سیاست‌گذاران و همه علاقه‌مندان به فهم تحولات جامعه ایران قرار گیرد و بتواند سهمی ولو اندک در فهم بهتر سازوکارهای تغییر در جامعه ایران داشته باشد.

@MohammadRahbari