توییتری شدن سیاست در ایران
چاپ دوم به زودی

اگر فکر می‌کنید توییتر فارسی فقط یک شبکه‌ی اجتماعی برای دنبال کردن اخبار و دعواهای روزانه است، کتاب «توییتری شدن سیاست»، نوشته‌ی محمد رهبری، تصویر پیچیده‌تری پیش روی ما می‌گذارد. این کتاب بررسی می‌کند که توییتر چگونه بر سیاست در ایران اثر گذاشته و آن را پوپولیستی‌تر، فردمحورتر، رادیکال‌تر و چندپاره‌تر کرده است.

کتاب برگرفته از رساله‌ی دکتری نویسنده در علوم سیاسی است، اما به زبانی نوشته شده که برای مخاطب غیردانشگاهی نیز قابل‌خواندن باشد. نویسنده با داده‌کاوی میلیون‌ها توییت در فاصله‌ی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۱، از جمله حدود ۲۲۶ میلیون توییت بدون ریپلای، و همچنین با استفاده از تحلیل مضمون و مشاهده‌ی مشارکتی، به سراغ یک پرسش اصلی رفته است: آیا توییتر فرهنگ دموکراتیک کاربران ایرانی را تقویت کرده یا تضعیف؟

پاسخ کتاب چندان خوش‌بینانه نیست. یافته‌های آن نشان می‌دهد که توییتر فارسی، به‌جای تقویت گفت‌وگو، رواداری و اعتماد، به قطبی‌شدن، نفرت‌پراکنی آنلاین، شکل‌گیری اتاق‌های پژواک و حباب‌های فیلتر، سیاست رسوایی، پروپاگاندای رایانشی، فردگرایی پوپولیستی و رادیکالیسم دامن زده است. از بلاک و آنفالو کردن گرفته تا برچسب‌هایی مانند «وسط‌باز» و «قاسم‌چک»، نمونه‌هایی از شکل‌گیری فضایی خصمانه‌اند که در آن صدای میانه کمتر شنیده می‌شود.

نویسنده نشان می‌دهد که در چنین فضایی قدرتمندان می‌توانند قدرتمندتر شوند، نهادها و سازمان‌های سیاسی تضعیف شوند و اعتماد فردی و نهادی کاهش یابد. حاصل، به تعبیر کتاب، جامعه‌ای «قطبی ـ ذره‌ای» و چندپاره‌تر است.

چرا خواندن این کتاب برای کاربران ایرانی اهمیت دارد؟

چون توییتر در ایران فقط یک شبکه‌ی اجتماعی نیست و به یکی از میدان‌های سیاست، رسانه، افشاگری، ترندسازی و جنگ روایت‌ها تبدیل شده است.

بسیاری از ما هر روز لایک و ری‌توییت می‌کنیم، دیگران را بلاک می‌کنیم یا از آنچه می‌خوانیم عصبانی می‌شویم، بی‌آنکه همیشه به تأثیر این رفتارها بر فرهنگ سیاسی خود توجه داشته باشیم.

کتاب همچنین یادآوری می‌کند که مسئله فقط فیلترینگ نیست. شناخت ویژگی‌های خود پلتفرم و پیامدهای رفتار کاربران نیز بخشی از مسئله است. از این نظر، «توییتری شدن سیاست» برای فعالان مدنی، روزنامه‌نگاران، دانشجویان، پژوهشگران، سیاست‌گذاران و کاربران عادی می‌تواند به فهم بهتر چرخه‌ی خشم، بی‌اعتمادی و قطبی‌شدن در فضای مجازی کمک کند.

کتاب در پی نفی توییتر نیست؛ بیشتر دعوتی است به استفاده‌ی آگاهانه‌تر از آن. پیشنهادش این است که به‌جای دوگانه‌ی فیلتر کردن یا رها کردن، باید خود پلتفرم و پیامدهای منفی آن را شناخت و آگاهانه‌تر با آن مواجه شد.

شاید بعد از خواندن این کتاب، پیش از بلاک کردن یک دوست، ترند کردن یک هشتگ یا باور کردن خبری که در تایم‌لاین می‌بینیم، کمی بیشتر فکر کنیم.

چاپ دوم «توییتری شدن سیاست» از نشر اگر در راه است.