افغانستان‌شناسی در ایران
امیر هاشمی مقدم: شعوبا (سایت جامع شناخت جهان اسلام)
چندی قبل به همت گروه مطالعات اجتماعی افغانستان موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، نشستی با عنوان «افغانستان‌شناسی در ایران، تحلیل تاریخی روند پژوهش‌های مرتبط با افغانستان در ایران» برگزار شد. متن زیر گزارشی از ارائه امیر هاشمی مقدم، دکترای انسان‌شناسی و پژوهشگر حوزه افغانستان در این نشست است که به همت «شعوبا: سایت جامع شناخت جهان اسلام» آماده‌سازی شده است.

به نام خدا
پیش از آنکه وارد بحث أفغانستان شناسی در ایران شویم، باید درباره منابع موجود درباره أفغانستان در ایران توضیح بدهیم. به‌طور کلی منابعی که به زبان فارسی درباره أفغانستان در ایران در دسترس است را بر پایه ملیت نویسندگان این منابع می‌توانیم به سه دسته منابع نوشته شده توسط ایرانی‌ها، افغانستانی‌ها و غربی‌ها دسته‌بندی کنیم. البته که هر کدام از این دسته‌ها و گروه‌ها خودش زیرشاخه‌های قابل توجهی دارد. من این دسته‌بندی را در کتاب «چرا أفغانستان برای ایران مهم است؟» به کار برده‌ام که در اینجا تلاش می‌کنم با افزودن و کاستن مواردی از آن، تشریحش کنم.
✅ الف) منابع نوشته شده توسط ایرانی‌ها
نوشته‌های ایرانیان درباره أفغانستان را به‌طور کلی می‌توان در چهار یا پنج دسته تقسیم کرد. اینکه بین چهار و پنج مطمئن نیستم را در ادامه شفاف‌سازی می‌کنم.
⭕️ الف ۱) سفرنامه‌ها: اولین و عمومی‌ترین نوع این منابع، سفرنامه‌‌هاست. این منبع از جمله بهترین منابع درباره افغانستان‌‌شناسی است و نقش قابل توجهی برای آشنایی ایرانی‌ها با افغانستان داشته است. اما شمار این سفرنامه‌ها از یکسو کم است و از سوی دیگر قابل قبول. از این نظر کم است که شمار ایرانیانی که به أفغانستان سفر می‌کنند بسیار اندک است. در ذهن ایرانیان أفغانستان یکی از آخرین کشورهایی است که قصد سفر به آنجا را دارند. در سوی دیگر اما کشوری مثل ترکیه مقصد مسافرت افراد با سلایق و رویکردهای مختلف است و سالانه چند میلیون ایرانی به آنجا سفر می‌کنند. با این حال، یکی از ویژگی‌های افغانستان این است که معمولا توجه افراد خاص و فرهنگی را به سمت خود جلب می‌کند و معمولا افراد فرهنگی، به افغانستان می‌روند. یعنی افرادی که بسیاری‌شان دست به قلم هستند و بنابراین بسیاری‌شان تجربیات، خاطرات و سفرنامه‌شان به أفغانستان را می‌نویسند. از این جهت گفتم که شمار همین سفرنامه‌های اندک به أفغانستان قابل قبول است. منظورم شمار سفرنامه‌های افغانستان به نسبت تعداد سفرها به این کشور است. از میان میلیون‌ها ایرانی که به ترکیه سفر می‌کنند، چند تا سفرنامه شناخته‌شده داریم؟ تقریبا هیچ. حالا نگاه کنید ببینید چند تا سفرنامه شناخته‌شده درباره أفغانستان داریم!
به نظر من در میان سفرنامه‌‌های موجود به زبان فارسی، کتاب «جانستان کابلستان» رضا امیرخانی، به دلیل نثر شیوا و شیرین و نوع نگاه خاص نویسنده به افغانستان، خیلی خوب مورد استقبال ایرانی‌ها و حتی افغانستانی‌ها قرار گرفته است و این کتاب چاپ‌های متعددی داشته است. البته نقدهایی هم به این کتاب وارد است، اما مهم‌ترین و بهترین سفرنامه ایرانی‌‌ها به افغانستان است. این را منی دارم می‌گویم که سفرنامه خودم به أفغانستان چندین بار تجدید چاپ شده است.
کتاب بعدی «افسوس برای نرگس‌‌های افغانستان» ژیلا بنی‌یعقوب است که بعد از شش سفرِ نویسنده به افغانستان نوشته شده. او در این سفرها ارتباطات و ملاقات‌ها و گفتگوهای خوبی با فعالان حقوق زن داشته است و این کتاب در نوع خود کتاب ارزشمندی است. اما بسیاری از اطلاعات اولیه‌اش درباره أفغانستان، به‌ویژه درباره وضعیت زبان فارسی در این کشور نادرست است و نشان می‌دهد علیرغم سفرهای زیاد به این کشور، نتوانسته اطلاعات لازم را درباره آنجا به دست بیاورد. البته بسیاری از این ایرادها در کتاب بعدی وی، یعنی «فرمانده مسعود» برطرف شده و نشان می‌دهد دانش ژیلا بنی‌یعقوب درباره أفغانستان در این سال‌ها افزایش یافته است. همچنین «در پایتخت فراموشی» محمدحسین جعفریان که سفرنامه ارزشمندی است نیز در این دسته می‌گنجد.
⭕️ الف ۲) دومین منبع ایرانی‌ها برای شناخت افغانستان کتاب ‌های کلیات درباره أفغانستان است. مانند کتاب أفغانستان وزارت أمور خارجه از مجموعه کتاب‌هایی که درباره کشورهای گوناگون منتشر شده است. این دسته کتب خیلی کلی به مسائل افغانستان پرداخته‌ اند و اطلاعات اینها خیلی به ‌روز نیست و حتی در چاپ‌های بعدی هم معمولا همان اطلاعات قدیمی بازنشر می ‌شود. البته در این زمینه موارد استثنایی هم داریم. برای نمونه یکی از کتاب های خوبی که در این دسته می‌ توان به آن اشاره کرد، «جامعه و فرهنگ افغانستان» علی آبادی است که…

✅ متن کامل این سخنرانی را می‌توانید در سایت «شعوبا»(ابنجا) بخوانید.
کانال مقدمه
@moghaddames